Kısaca
Murabaha, satıcının alış fiyatını ve kârını açıkça bildirdiği bir satıştır. Finansta banka, müşterinin istediği malı satın alır, ona sahip olur ve kesin olarak belirlenmiş bir fiyatla, aylık taksitlerle ödenmek üzere müşteriye yeniden satar. Uluslararası İslam Fıkıh Akademisi, banka malı gerçekten edinip teslim almışsa bunu caiz görür (40-41 sayılı kararlar, 1988).
Nasıl işler?
- Müşteri bir mal (araba, konut, ekipman) seçer ve bankadan bu malı satın almasını ister; malı ondan satın alacağına dair söz verir.
- Banka malı kendi adına satıcıdan satın alır ve malın sahibi olur: teslime kadar malın telef olması bankanın sorumluluğundadır.
- Banka malı bildirdiği bir kârla müşteriye yeniden satar; toplam fiyat akitte belirlenir.
- Müşteri bu fiyatı tek seferde ya da taksitlerle öder; fiyat artık artamaz.
Uluslararası İslam Fıkıh Akademisi’nin şartları
“Satın alma talimatı verene murabaha”, teslimden önceki telef riskini ve gizli ayıplara karşı tazmin sorumluluğunu üstlenen bankanın mülkiyetine girmiş ve teslim alınmış bir mal üzerine yapıldığında caiz bir satıştır (40-41 (2/5 ve 3/5) sayılı kararlar, Kuveyt, Aralık 1988). Tek tarafın verdiği vaat onu bağlayabilir; iki tarafı birden bağlayan bir vaat ise yasaktır, çünkü henüz sahip olunmayan bir malı satmak anlamına gelir (Ebû Dâvûd 3503, Tirmizî 1232).
Fiyat akitte tek ve kesin olmalıdır: karara bağlanmadan süreye göre birkaç fiyat arasında seçim bırakılamaz (Tirmizî 1231), ayrıca ayrı bir faiz de istenemez (51 (2/6) sayılı karar).
Gecikme ve erken ödeme
- Gecikme durumunda borca hiçbir fazlalık eklenmez (51 (2/6) sayılı karar). Gecikmeleri caydırmak için AAOIFI, müşterinin, bankanın yararlanmadığı bir hayır kurumuna bağış yapmayı taahhüt etmesini kabul eder.
- Banka rehin alabilir ve müşteri ödeme güçlüğü içinde olmadığı hâlde ödemeyi bırakırsa kalan taksitlerin muaccel hâle geleceğini şart koşabilir (64 (2/7) sayılı karar).
- Akitte vaat edilmemişse erken ödeme için indirim yapılabilir (64 (2/7) sayılı karar).
Örnek
Bir arabanın fiyatı: 20.000; peşinat: 2.000; banka 18.000 finanse eder ve %12 toplam kârla, yani 2.160 ekleyerek yeniden satar. Satış fiyatı: 20.160; 48 ay boyunca aylık 420 olarak ödenir. Murabaha hesaplayıcı, bir krediyle karşılaştırmaya yarayan yıllık eşdeğer oranı da gösterir.
Eleştiriler
Kâr çoğu zaman piyasa faiz oranlarına göre hesaplanır; bu da taksitleri bir kredininkine yaklaştırır. Danışma kurullarının çoğuna göre bu durum, satış olarak kalan akdin niteliğini değiştirmez; yine de eleştirenler bankanın gerçek bir risk üstlenmesini ve göstermelik bir satın almayla yetinmemesini ister. Murabaha nakit para elde etmek için kullanılmamalıdır: bu, Akademi’nin yasakladığı organize teverruk olur (179 (5/19) sayılı karar).
Ayetler
ٱلَّذِينَ يَأْكُلُونَ ٱلرِّبَوٰا۟ لَا يَقُومُونَ إِلَّا كَمَا يَقُومُ ٱلَّذِى يَتَخَبَّطُهُ ٱلشَّيْطَٰنُ مِنَ ٱلْمَسِّ ذَٰلِكَ بِأَنَّهُمْ قَالُوٓا۟ إِنَّمَا ٱلْبَيْعُ مِثْلُ ٱلرِّبَوٰا۟ وَأَحَلَّ ٱللَّهُ ٱلْبَيْعَ وَحَرَّمَ ٱلرِّبَوٰا۟ فَمَن جَآءَهُۥ مَوْعِظَةٌ مِّن رَّبِّهِۦ فَٱنتَهَىٰ فَلَهُۥ مَا سَلَفَ وَأَمْرُهُۥٓ إِلَى ٱللَّهِ وَمَنْ عَادَ فَأُو۟لَٰٓئِكَ أَصْحَٰبُ ٱلنَّارِ هُمْ فِيهَا خَٰلِدُونَ ٢٧٥
Faiz yiyenler, ancak şeytanın çarptığı kimsenin kalktığı gibi kalkarlar. Bu, onların, “Alışveriş de faiz gibidir” demelerinden dolayıdır. Oysa Allah, alışverişi helâl, faizi haram kılmıştır. Bundan böyle kime Rabbinden bir öğüt gelir de (o öğüte uyarak) faizden vazgeçerse, artık önceden aldığı onun olur. Durumu da Allah’a kalmıştır. (Allah, onu affeder.) Kim tekrar (faize) dönerse, işte onlar cehennemliklerdir. Orada ebedî kalacaklardır.
Hadisler
لا تبع ما ليس عندك
بَيْعَتَيْنِ فِي بَيْعَةٍ
Sık sorulan sorular
Murabaha kılık değiştirmiş bir kredi mi?
Şartlara uyulursa hayır: banka malı satın alır ve ona sahip olur, riskini taşır ve bir daha değişmeyen sabit bir fiyatla satar. Bu unsurlar eksikse (mal hiç edinilmemişse, bankanın lehine gecikme cezaları varsa) eleştiri yerindedir.
Kâr yıllık yüzde olarak ifade edilebilir mi?
Evet, yalnızca fiyatı hesaplama yöntemi olarak; yeter ki toplam fiyat akitte belirlensin ve sonradan değişmesin.