Kaza namazı ve oruç hesaplama

Kılınmamış namazlar

Bir namazı unutan veya uyuyup kaçıran, hatırlar hatırlamaz onu kılar: «Bunun bundan başka keffareti yoktur» (Buhârî ve Müslim). Yıllarca terk edilmiş olsa bile terk edilen namaz için dört mezhep ile Diyanet ve Mısır Fetva Kurumu dâhil kurumların çoğu, tövbeyle birlikte kazayı ister. Kesin sayı bilinmiyorsa en kuvvetli tahmin esas alınır.

Diğer bazı âlimler, İbn Hazm ve İbn Teymiyye ile çağdaşlardan İbn Bâz ve İbn Useymîn, kasten terk edilen namazın kaza edilmeyeceği görüşündedir: samimi tövbe ve nafile namazlar yeterlidir. İki görüş aşağıda ayrıca yer alıyor.

Kazayı kendi temponuzda yapın: Mısır Fetva Kurumu, örneğin her vakit namazına bir kaza eklemeyi tavsiye eder; bu da her gün bir günlük namazı kaza etmek demektir.

Anılan hadisler: Sahîh-i Buhârî 597 · Sahîh-i Müslim 684

Namaz nasıl kılınır? Kadın ve erkek, adım adım

Kaynaklar: «Kim bir namazı unutursa…» hadisi (Buhârî 597, Müslim 684); Diyanet; Mısır Fetva Kurumu (fetva 6581); İbn Bâz.

Âdet ve lohusalık

Hz. Âişe şöyle demiştir: «Bu hâl bize de olurdu; orucu kaza etmemiz emredilirdi, namazı kaza etmemiz emredilmezdi» (Müslim). Bütün mezhepler bu görüştedir.

Ramazan’da âdet veya lohusalık (nifas) sebebiyle tutulamayan günler, mümkünse bir sonraki Ramazan’dan önce kaza edilir; Hz. Âişe kendi günlerini Şâban ayına kadar kaza ederdi. Sadaka bu günlerin yerini tutmaz: fidye yalnızca hiçbir zaman oruç tutamayacak kişi içindir. Kaza edilmeden bir Ramazan geçtiyse «Kazanın ertelenmesi» bölümüne bakın.

Âdet, bir namazın vakti girdikten sonra ve o namaz kılınmadan başlarsa Hanefîler (Diyanet) ve Mâlikîler kazasını istemez; Şâfiîler ve Hanbelîler ister, Şâfiîler bunu namazı kılacak kadar vakit geçmiş olmasına bağlar. Âdet bir namazın vakti çıkmadan biterse o namaz kılınır; Mâlikî, Şâfiî ve Hanbelîlere göre onunla cem edilen namaz da kılınır (öğle ile ikindi, akşam ile yatsı).

Anılan hadisler: Sahîh-i Müslim 335 · Sahîh-i Buhârî 1950 · Sahîh-i Müslim 1146

Kaynaklar: Müslim 335; Buhârî 1950 ve Müslim 1146; Diyanet; İbn Âbidîn, Reddü’l-muhtâr.

Hamilelik ve emzirme

«Allah yolcudan orucu ve namazın yarısını, hamile ve emzikli kadından da orucu kaldırmıştır» (Ebû Dâvûd, Tirmizî, Nesâî). Hanefîler ve Diyanet yalnızca kazayı ister. Şâfiîler ve Hanbelîler ayrım yapar: kendisi için endişe ettiyse kaza; çocuk için endişe ettiyse kaza ve her gün için bir müd yiyecek. Mâlikîler hamile kadından kazayı, emzikli kadından kaza ile birlikte fidyeyi ister.

İbn Abbas ve İbn Kudâme’nin aktardığına göre İbn Ömer, kaza etmeden her gün için bir fakiri doyuracaklarını söylemiştir; çağdaşlardan Elbânî bu görüşü savunmuş, Karadâvî de hamilelik ve emzirmesi art arda gelip kaza edemeyen kadın için bunu benimsemiştir. İbn Bâz, İbn Useymîn ve Daimî Komite, hasta gibi yalnızca kazayı gerekli görür.

Anılan hadisler: Sünen-i Tirmizî 715 (Farklı hükümler) · Sünen-i Ebû Dâvûd 2408 (Farklı hükümler) · Sünen-i Nesâî 2275 (Hasen)

Kaynaklar: Bakara 2/184; Ebû Dâvûd 2408, Tirmizî 715; Diyanet; Daimî Fetva Komitesi (fetva 10/220); İbn Bâz; İbn Useymîn.

Hastalık

«Sizden kim hasta veya yolcu olursa, tutamadığı günler sayısınca başka günlerde tutar» (Bakara 2/184). Bir daha asla oruç tutamayacak olan, her gün için bir fakiri doyurur: bütün mezhepler bunu ister, Mâlikîler yalnızca tavsiye eder. Sonradan iyileşirse Hanefîlere (Diyanet) göre fidye vermiş olsa bile günleri kaza eder.

Kaza edemeden hastalığı sırasında vefat eden kişiye bir şey gerekmez. Namaz için: «Ayakta kıl; gücün yetmezse oturarak; buna da gücün yetmezse yan üstü» (Buhârî). Hastalık veya hastanede yatış sırasında kılınamayan namazlar, bilinç kaybı hâli dışında kaza edilir. Günlük tedavi için doktorunuzun görüşüne uyun.

Anılan hadisler: Sahîh-i Buhârî 1117

Kaynaklar: Bakara 2/184-185; Buhârî 1117; Diyanet; Kuzey Amerika Fıkıh Konseyi.

Yaşlılık

İbn Abbas, «oruca ancak büyük zorlukla güç yetirenler» âyeti hakkında şöyle demiştir: Bunlar oruç tutamayan yaşlı erkek ve yaşlı kadındır; her gün için bir fakiri doyururlar (Buhârî). Bütün mezhepler bu görüştedir; Mâlikîler fidyeyi zorunlu tutmadan tavsiye eder.

Aklını yitiren kişi, örneğin bunama sebebiyle, ne oruçla ne de fidyeyle yükümlüdür. Fidye verecek gücü olmayan, bu imkânı buluncaya kadar sorumlu değildir (Diyanet).

Anılan hadisler: Sahîh-i Buhârî 4505

Kaynaklar: Bakara 2/184; Buhârî 4505; Diyanet.

Yolculuk

Ruhsat Bakara 2/184. âyetten gelir. Mezhepler yolculuk mesafesini yaklaşık 80 ile 90 km olarak belirler. Hanefî, Mâlikî ve Şâfiîlere göre güne evinde oruçlu başlayan, sonradan yola çıksa da o günün orucunu bozmaz; Hanbelîler yola çıktıktan sonra bozmaya izin verir.

Namazda yolcu dört rekâtlı namazları kısaltır. Yolculukta kaçırılıp evde kaza edilen namaz Hanefî ve Mâlikîlere göre iki, Şâfiî ve Hanbelîlere göre dört rekât kılınır; evde kaçırılan namaz yolculukta da dört rekât olarak kaza edilir.

Kaynaklar: Bakara 2/184; dört mezhebin eserleri.

Kasten bozulan oruç

Oruç keffareti: iki ay peş peşe oruç tutmak, buna gücü yetmeyenin altmış fakiri doyurması; Peygamber ﷺ, Ramazan’da eşiyle birlikte olduğunu söylemeye gelen adama böyle buyurmuştur (Buhârî ve Müslim). Kasten yiyip içen için Şâfiîler ve Hanbelîler keffaretsiz kaza ve tövbe ister; İbn Bâz da bu görüştedir.

Birden çok gün bozulduysa Mâlikî, Şâfiî ve Hanbelîlere göre her gün için ayrı keffaret; Hanefîlere göre aynı Ramazan için, henüz ödenmediyse tek keffaret gerekir (Diyanet). Rıza gösteren eşe de Hanefî, Mâlikî ve Hanbelîlere göre keffaret gerekir; Şâfiîlere göre gerekmez. Kaza veya nafile orucunu bozmak keffaret gerektirmez.

Anılan hadisler: Sahîh-i Buhârî 1936 · Sahîh-i Müslim 1111

Kaynaklar: Buhârî 1936, Müslim 1111; Diyanet; İbn Bâz.

Yıllarca tutulmayan oruç

İbn Kudâme, orucu terk edenin kaza etmesi gerektiği konusunda bir ihtilaf bilmediğini yazar; İbn Bâz da bu görüştedir. Diyanet her yıl için 30 gün sayar; araç, Ümmü’l-Kurâ takvimindeki 29 veya 30 günlük gerçek Ramazanları sayar.

İbn Teymiyye ve İbn Useymîn, baştan kasten terk edilen orucun kaza edilmeyeceği görüşündedir: tövbe edip çokça nafile oruç tutmak gerekir. Hiç başlanmamış günler için mezheplerin çoğu keffaret istemez; Mâlikîler Ramazan’ın bir gününü kasten tutmamaya karar veren için keffareti gerekli görür.

Kendi temponuzda ilerleyin: örneğin pazartesi ve perşembe olmak üzere haftada iki gün, yılda yüzü aşkın gün eder.

Kaynaklar: İbn Kudâme, el-Muğnî; Diyanet; islamqa 234125.

Kazanın sonraki Ramazan’dan sonraya kalması

Devam eden bir mazeretle (hastalık, hamilelik, emzirme) ertelendiyse yalnızca kaza edilir. Mazeretsiz ertelendiyse çoğunluk her gün için bir müd yiyecek ekler; Şâfiîler bunu geçen Ramazan sayısıyla çarpar, Mâlikîler ve Hanbelîler bir kez verir.

Hanefîler (Diyanet) ve Mısır Fetva Kurumu yalnızca kazayı ister; islamqa fidyeyi zorunlu saymaz ama ihtiyaten verilmesini güzel bulur. Singapur’da MUIS 2026’dan beri onu varsayılan olarak istememektedir.

Anılan hadisler: Sahîh-i Buhârî 1950

Kaynaklar: Nevevî, el-Mecmû’; Diyanet; Mısır Fetva Kurumu (fetva 6386); islamqa 486878.

Vefat eden yakın

«Kim üzerinde oruç borcu varken vefat ederse velisi onun yerine oruç tutar» (Buhârî ve Müslim). Hanefîler ve Mâlikîler, vasiyet ettiyse terekenin üçte birinden her gün için bir fakirin doyurulmasını ister; vasiyet yoksa mirasçılar dilerse yapar. Şâfiî’nin eski görüşüne göre (Nevevî bunu tercih eder) ve İbn Bâz’a göre yakını onun yerine oruç tutabilir; Hanbelîler bunu adak oruçlarına ayırır, Ramazan için fakir doyurur.

Kimse vefat eden adına namaz kılamaz (Diyanet). Hanefîlerde vasiyetle namaz fidyesi (ıskat) bilinir; Diyanet bunun Kur’an ve Sünnet’te dayanağı olmadığını hatırlatır ve vefat edenin adına sadaka ve hayır işlerini tavsiye eder.

Anılan hadisler: Sahîh-i Buhârî 1952 · Sahîh-i Müslim 1147 · Sahîh-i Buhârî 1953

Kaynaklar: Buhârî 1952, Müslim 1147; Buhârî 1953; İbn Bâz; Diyanet.

Müslüman olmak

«İnkâr edenlere de ki: Vazgeçerlerse geçmişteki günahları bağışlanır» (Enfâl 8/38); «İslam kendinden öncekini siler» (Müslim). Müslüman olduktan sonra kılamadığınız namazlar varsa «Müslüman oldum» hesabı o tarihten başlar.

Ramazan’ın bir gününde Müslüman olan, ertesi günden itibaren oruç tutar; birçok mezhep o günün geri kalanında yiyip içmemeyi ister.

Anılan hadisler: Sahîh-i Müslim 121

Kaynaklar: Enfâl 8/38; Müslim 121.

Bilinç kaybı, koma

Hanbelîler, uykudan sonra olduğu gibi namazların her durumda kaza edilmesini ister. Hanefîler, baygınlık en fazla beş vakit (bir gün bir gece) sürdüyse kazayı ister, daha fazlasında istemez. Mâlikîler ve Şâfiîler, vaktinin tamamı baygınlıkla geçen namazın kazasını istemez.

Oruçta Şâfiîler ve Hanbelîler, tamamı baygın geçen günün kazasını ister; Hanefîler, niyetle başlanmışsa ilk günü geçerli sayar, sonraki günlerin kazasını ister; Mâlikîler baygınlık günün çoğunu kapladıysa kazayı ister. Çoğunluğa göre delilik ve bunama namaz ve oruç yükümlülüğünü kaldırır; sarhoşluk kaldırmaz.

Anılan hadisler: Sünen-i Ebû Dâvûd 4403 (Farklı hükümler) · Sünen-i Tirmizî 1423 (Farklı hükümler)

Kaynaklar: dört mezhebin eserleri; «Kalem üç kişiden kaldırılmıştır» hadisi (Ebû Dâvûd 4403).