Kısaca
Sukuk, gerçek varlıklarda (gayrimenkuller, ekipmanlar, menfaatler, projeler) şâyi bir payı temsil eden ve bunların gelirleri üzerinde hak sağlayan menkul kıymetlerdir. Haram olan tahvillerin aksine ihraççı ne anaparayı ne de bir getiriyi garanti eder (Uluslararası İslam Fıkıh Akademisi, 178 sayılı karar, 2009).
Tahvil ve sukuk
Tahvil bir borçtur: ihraççı anaparayı geri ödemek ve faiz vermek zorundadır. Uluslararası İslam Fıkıh Akademisi, sıfır kuponlu ve ikramiyeli tahviller de dahil olmak üzere tahvil ihraç etmeyi, almayı ve satmayı yasaklar (60 (11/6) sayılı karar, 1990).
Sukuk ise bir mülkiyeti temsil eder: kiraya verilmiş bir gayrimenkulde ya da mudârebe veya müşâreke yoluyla yürütülen bir projede pay. Sahibi gerçek kiraları ya da kârları alır ve bu varlıkların risklerini taşır.
Akademi’nin kuralları
Akademi 178 (4/19) sayılı kararında (Şarika, Nisan 2009) sukukun özelliklerini belirlemiştir:
- gerçek bir mülkiyette şâyi bir payı temsil eder;
- meşru bir akde dayanılarak ihraç edilir ve o akdin hükümlerine tabidir;
- yönetici kusuru olmadıkça anaparayı garanti etmez;
- sahipleri kârı yüzdelerle, zararı ise paylarına göre paylaşır;
- ilk değeri üzerinden garantili olarak itfa edilemez: geri alım piyasa değeri ya da geri alım anında üzerinde anlaşılan değer üzerinden yapılır;
- alım satımı varlıkların niteliğine bağlıdır: artık yalnızca alacakları temsil eden sukuk ancak nominal değerinden satılabilir.
İcâre sukuku 137 (3/15) sayılı kararda, mudârebe senetleri ise 30 (5/4) sayılı kararda ele alınmıştır.
Eleştiriler
AAOIFI şer’î kurulunun o dönemki başkanı hâkim Muhammed Takî Osmânî, 2007’de, o yıllarda ihraç edilen sukukun çoğunun, özellikle ilk değer üzerinden geri alım taahhütleri nedeniyle bu kurallara uymadığını belirtmiştir. AAOIFI ardından standartlarını netleştirmiştir (2008). Bugün hâlâ, yatırımcının varlıklara gerçekten sahip olmadığı bazı “varlığa dayalı” (asset-based) sukuk tahvillere çok benzemektedir: yapıları isimlerinden daha önemlidir.
Türkiye’de ve başka ülkelerde
Türk devleti, altına dayalı olanlar da dahil kira sertifikası (icâre sukuku) ihraç eder; Diyanet’e göre altına dayalı kira sertifikası caiz, faiz ödeyen altın tahvili ise caiz değildir (2023/102 sayılı karar). Körfez ülkeleri, Malezya, Endonezya ve Birleşik Krallık da sukuk ihraç eder.
Sık sorulan sorular
Bir sukuk fonu her zaman uygun mudur?
Danışma kuruluna göre elindeki sukuk uygunsa fon da uygundur. Fon listesinde fonun bileşimine ve yöntemine bakın.
Sukukun getirisi sabit midir?
Getiri varlıkların kiralarına ya da kârlarına bağlıdır; bazı kiralar dönemler hâlinde önceden belirlenir, bu da düzenli bir gelir sağlar, ama anapara garanti değildir.