مصارف الزكاة
Zekât kimlere verilir?
Tevbe sûresinin 60. âyetinde sayılan sekiz sınıf ve zekât verilmeyecek kimseler.
Sekiz sınıf
Dört mezhebe göre zekât yalnızca Kur’an’ın saydığı sınıflara verilir (Tevbe 9/60); bunların dışındaki hayır işlerine (cami, yol) verilmez. Tek bir sınıfa vermek yeterlidir (Hanefî, Mâlikî ve Hanbelî mezhepleri).
| Sınıf | Kimler |
|---|---|
| Fakirler (fukarâ) | Hiçbir şeyi olmayan veya ihtiyaçlarının yarısından azını karşılayabilenler |
| Yoksullar (mesâkîn) | İhtiyaçlarının bir kısmını karşılayıp tamamını karşılayamayanlar; onlara bir yıl geçinecekleri kadar verilir (Mâlikîler, Hanbelîler, İbn Bâz) |
| Zekât memurları (âmilîn) | Zekâtla görevli olanlar, bugün yetkili kurumlar (Fıkıh Akademisi, 165 numaralı karar); emeklerinin karşılığı olarak verilir |
| Kalpleri İslam’a ısındırılacak olanlar (müellefe-i kulûb) | Yeni Müslüman olan, Müslüman olması umulan veya zararı önlenmek istenen kişi; bu pay devam eder (Şâfiîler, Hanbelîler, 165 numaralı karar) |
| Köleler (fi’r-rikâb) | Kölelerin hürriyete kavuşturulması; Ahmed b. Hanbel, İbn Bâz ve 165 numaralı karara göre Müslüman esirlerin kurtarılması da |
| Borçlular (gārimîn) | Meşru bir borcunu ödeyemeyen ve insanları barıştırmak için borçlanan kişi |
| Allah yolunda olanlar (fî sebîlillâh) | Dört mezhebe göre Allah yolunda savaşanlar; bazı çağdaş âlimler bunu başka hayır işlerine de genişletir (ihtilaflı) |
| Yolda kalmış (ibnü’s-sebîl) | Memleketinde zengin olsa bile yurdundan uzakta parasız kalan kişi |
Kaynaklar Tevbe 9/60 · Uluslararası İslam Fıkıh Akademisi, 165 (3/18) numaralı karar, 2007 · İbn Bâz, Mecmû‘u fetâvâ, 14/14-16
Zekât kimlere verilmez?
- Bakmakla yükümlü olunan usûl ve fürûa (anne baba, dede nine, çocuklar, torunlar) ve eşe (âlimlerin ittifakı). İbn Teymiyye ve İbn Useymîn’e göre geçimini sağlayamadığınız fakir anne babaya yardım edilebilir veya borçları ödenebilir.
- Zengine ve kendi geçimini sağlayacak kadar kazananlara; zekât memuru, insanları barıştırmak için borçlanan veya yolda kalmış olması hariç.
- Hz. Peygamber’in ﷺ ailesine (Hâşimoğulları).
- Gayrimüslime; kalpleri İslam’a ısındırılacak olanlar sınıfı hariç.
Kadın zekâtını fakir kocasına verebilir (İbn Mes‘ûd’un hanımı Zeyneb’in hadisi). Diğer fakir akrabalar (kardeşler, amca, dayı, hala, teyze) zekât alabilir; bunda hem sadaka hem de akrabalık bağını gözetme olmak üzere iki sevap vardır.
Kaynaklar Buhârî, 1466; Müslim, 1000 (Zeyneb) · Tirmizî, 658 (iki sevap) · Müslim, 1072 (Hz. Peygamber’in ailesi) · Ebû Dâvûd, 1633 (zengine ve kazanma gücü olana pay yoktur)
Uygulamada
- Zekât fakirlerin hakkıdır: geri istenmeksizin, mülk olarak alıcıya (veya onu dağıtan bir kuruma) teslim edilir.
- Fakir olduğu biliniyorsa ona bunun zekât olduğunu söylemek gerekmez (Mâlikîler, Hanbelîler, Daimî Komite).
- Araştırdıktan sonra yanlış kişiye verilmişse zekât geçerlidir (Hanefî mezhebi, İbn Bâz, İbn Useymîn).
- Kendi ülkesinin fakirleri öncelikli hak sahibidir; ihtiyaç veya maslahat bulunduğunda başka yere göndermek caizdir (Hanefî ve Mâlikî mezhepleri, İbn Bâz).
Kaynaklar İbn Bâz, Mecmû‘u fetâvâ, 14/243 ve 14/268 · İbn Useymîn, eş-Şerhu’l-mumti‘, 6/265
Sık sorulan sorular
Zekâtımı anne babama verebilir miyim?
Bakmakla yükümlüyseniz hayır: zekât usûle, fürûa ve eşe verilmez (âlimlerin ittifakı). İbn Teymiyye ve İbn Useymîn’e göre geçimini sağlayamadığınız fakir anne babaya verilebilir.
Zekâtımı kardeşime verebilir miyim?
Evet, fakirse ve bakmakla yükümlü değilseniz: hem sadaka hem de akrabalık bağı için iki kat sevap vardır.
Kadın zekâtını kocasına verebilir mi?
Evet, kocası fakirse, İbn Mes‘ûd’un hanımı Zeyneb’in hadisine göre (Buhârî, 1466).
Zekât cami yapımına verilebilir mi?
Dört mezhebe göre hayır: zekât yalnızca Tevbe sûresinin 60. âyetinde sayılan sekiz sınıfa verilir.
Bu bir hesaplama yardımıdır, dinî bir fetva değildir. Şüpheniz olursa ehil birine danışın.