Mal zekâtının hükümleri

Zekât, belirlenen sınırın üzerinde mala sahip olan Müslümana farzdır. Kur’an birçok âyette onu namazla birlikte zikreder (Bakara 2/43) ve insanların mallarından alınmasını emreder (Tevbe 9/103). Hz. Peygamber ﷺ onu İslam’ın beş temelinden biri saymış ve «zenginlerinden alınıp fakirlerine verilen» bir pay olarak tarif etmiştir.

Cimrilik yüzünden zekâtı vermeyen büyük bir günah işlemiş olur; bilerek farz oluşunu inkâr eden ise âlimlerin ittifakıyla dinden çıkar.

• Müslüman ve hür olmak.
• Mala tam olarak sahip olmak: kaybolan, el konulan veya ödemeyen birine borç verilen para, ele geçinceye kadar hesaba katılmaz.
• Nisaba ulaşmak: para, altın ve ticaret malı için 85 gram altının veya 595 gram gümüşün değeri; ürünler için 5 vesk (612 kg); hayvanlar için 5 deve, 30 sığır veya 40 koyun.
• Bir hicrî yıl: para, altın, gümüş, ticaret malı ve hayvanlar için. Ürünler, bulunan define ve madenler için yıl beklenmez.
• Artan veya artma imkânı olan mal: ev, araba, ev eşyası, giyecek ve iş aletleri zekâta tabi değildir.

Yıl, malınızın nisaba ulaştığı gün başlar. Her miktarı ayrı ayrı takip etmemek için kurumların çoğu her yıl sabit bir tarih belirlemeyi tavsiye eder: o gün sahip olunan her şey hesaplanır ve toplamın %2,5’i verilir. Bu, Hanefî mezhebinin hükmüdür (yıl içinde elde edilenler ana mala eklenir); Diyanet ve Kuveyt Zekât Kurumu da bunu esas alır. İbn Bâz da yeni elde edilen miktarların zekâtını önceden vermek suretiyle bunu tavsiye eder.

Mâlikî, Şâfiî ve Hanbelî mezheplerinde, elde edilen her miktarın kural olarak kendi yılı vardır. Toplam yıl içinde nisabın altına düşerse onlara göre yıl yeniden başlar; Hanefî mezhebine göre ise yalnızca yılın başı ve sonu dikkate alınır.

Hesaplarını milâdî yıla göre tutanlar, güneş yılı yaklaşık on bir gün daha uzun olduğu için %2,5 yerine %2,577 verir (Kuveyt Zekât Kurumu; Mısır Dârü’l-İftâsı).

Genel oran, para, altın, gümüş, ticaret malı ve yatırımlar için %2,5, yani onda birin dörtte biridir. Ürünlerin kendi oranı (%10, %5 veya %7,5), hayvanların baş sayısıyla belirlenen bir ölçeği, bulunan definenin ise beşte biri vardır.

• Niyet: zekât, verirken veya miktarı ayırırken zekât niyetiyle ödenir.
• Geciktirmeden: farz olduğunda, geçerli bir mazeret yoksa hemen ödenir (Mâlikî, Şâfiî ve Hanbelî mezhepleri; İbn Useymîn).
• Önceden: nisaba ulaştıktan sonra Hanefî, Şâfiî ve Hanbelî mezheplerine göre caizdir; Mâlikî mezhebi kabul etmez.
• Ödenmemiş yıllar: geçmiş her yılın zekâtı verilir (dört mezhebin ittifakı).
• Vergiler zekâtın yerini tutmaz ve zekâttan düşülmez (4. Nedve; Daimî Komite).
• Ayni veya nakdî: kural olarak farz olan şey verilir; ihtiyaç veya maslahat bulunduğunda değeri de kabul edilir (İbn Teymiyye, İbn Useymîn); Hanefî mezhebine göre daha geniş olarak.
• Nerede: malın bulunduğu ülkenin fakirleri öncelikli hak sahibidir; ihtiyaç veya maslahat bulunduğunda başka yere göndermek caizdir (Hanefî ve Mâlikî mezhepleri, İbn Bâz).

Zekâtın kimlere verileceğini öğrenmek için zekât kimlere verilir sayfasına bakın.