Meşhur meseleler ve özel durumlar

Ömeriyyeteyn (iki Ömeriyye) العمريتان

İki mesele: koca, baba ve anne; hanım, baba ve anne. Anne terekenin tamamının üçte birini alsaydı, birinci meselede babadan fazla alırdı.

Hz. Ömer, annenin eşin payından sonra kalanın üçte birini alacağına hükmetmiştir: kocayla 1/6, hanımla 1/4; baba bunun iki katını alır. Dört mezhep ona uymuştur; İbn Abbas ise anneye terekenin tamamının üçte birini veriyordu.

Babanın yerinde dede bulunursa anne terekenin tamamının üçte birini korur.

Müşterike المشتركة (الحمارية)

Bir kadın kocasını (1/2), annesini (1/6), anne bir erkek kardeşlerini (1/3) ve öz bir erkek kardeşini bırakır: farz paylar her şeyi alır; kalanın mirasçısı olan öz kardeş, anne bir kardeşlerden daha yakın olduğu hâlde hiçbir şey alamaz.

Hz. Ömer önce böyle hükmetmiş; rivayete göre öz kardeşler ona «babamızı bir eşek (veya denize atılmış bir taş) say; annemiz aynı değil mi?» demişlerdir. Bunun üzerine onları anne bir kardeşlerin üçte birine eşit olarak ortak etmiştir. Mâlikî ve Şâfiîler bu ikinci hükme, Hanefî ve Hanbelîler ise birincisine uyar.

Ekderiyye الأكدرية

Koca, anne, dede ve öz (veya baba bir) bir kız kardeş. Zeyd b. Sâbit’e göre kız kardeş yarısını alır (6’dan 9’a avl), sonra o ve dede paylarını (1/6 ve 1/2) birleştirip 2’ye 1 paylaşır: son esas 27.

Kız kardeşin dedeyle birlikte farz pay aldığı tek mesele budur. Hanefîlere göre dede onu mahrum eder.

Minberiyye المنبرية

Hanım (1/8), iki kız (2/3), baba (1/6) ve anne (1/6): 24 esasına karşılık 27 pay. Rivayete göre Hz. Ali’ye bu mesele minberdeyken sorulmuş ve hemen «sekizde biri dokuzda bir oldu» diye cevap vermiştir.

Mübâhele المباهلة

Koca (1/2), anne (1/3) ve öz bir kız kardeş (1/2): 6 esasına karşılık 8 pay. Avli kabul etmeyen İbn Abbas bu konuda mübâheleye (karşılıklı beddua) hazır olduğunu söylemiştir.

Ümmü’l-Ferûh أم الفروخ

Koca, anne, iki öz kız kardeş ve iki anne bir kız kardeş: 6 esasına karşılık 10 pay; bu esasın en büyük avli.

Mâlikiyye المالكية

Koca, anne, dede, baba bir erkek kardeş ve anne bir kardeşler. Zeyd’in yoluna göre dede ve kardeş altışar pay alır. İmam Mâlik ise dedenin üçte birin tamamını alacağına hükmetmiştir: o olmasaydı anne bir kardeşler bu üçte biri alacak, erkek kardeş bir şey alamayacaktı. Öz erkek kardeşle aynı meseleye «Şibh-i Mâlikiyye» denir.

Dede ve kardeşler الجد والإخوة

Dede ile öz veya baba bir kardeşler: Hz. Ebû Bekir ve İbn Abbas dedeyi kardeşleri mahrum eden baba gibi görüyordu; Zeyd b. Sâbit, Hz. Ömer, Hz. Ali ve İbn Mes‘ûd ise her biri kendi yoluyla onu paylaştırıyordu.

Zeyd’in yolu (Mâlikî, Şâfiî, Hanbelî): başka farz sahibi yoksa dede, mukâseme (bir kardeş gibi sayılır) ile üçte birden hangisi daha iyiyse onu alır; farz sahipleri varsa kalanın mukâsemesi, kalanın üçte biri ve altıda birden en iyisini alır. Yalnızca altıda bir veya daha azı kalırsa onu alır ve kardeşler bir şey almaz.

Muâdde ve Harkâ المعادة

Dede karşısında öz kardeşler, onun payını azaltmak için baba bir kardeşleri hesaba katar, sonra onların alacağını geri alırlar. Tek öz kız kardeş yarısına kadar geri alır, artan olursa baba bir kardeşlere kalır: bu «Muhtasaratü Zeyd» meselesidir (esas 54).

Harkâ (anne, dede ve kız kardeş) adını, sahabenin bu meselede verdiği görüşlerin çokluğundan alır.

Uğursuz kardeş ve mübarek akraba الأخ المشؤوم والقريب المبارك

Uğursuz kardeş: koca ve öz bir kız kardeşle birlikte baba bir kız kardeş altıda bir alır; eğer baba bir erkek kardeşi varsa onunla birlikte kalana mirasçı olur, ama hiçbir şey kalmaz: ikisi de bir şey almaz.

Mübarek akraba: iki kızla birlikte oğlun kızı bir şey almaz; oğlun bir oğlu (daha aşağıda olsa bile) onu kendisiyle birlikte kalana mirasçı yapar.

Dînâriyye ve Ümmü’l-Erâmil الدينارية

Dînâriyye (veya Rikâbiyye): 600 dinarın 75’ini hanım, 100’ünü anne, 400’ünü iki kız alır; on iki erkek kardeş ve bir kız kardeş için 25 dinar kalır: kız kardeş yalnızca bir dinar alır ve paylaşım yine de tam doğrudur.

Ümmü’l-Erâmil: üç hanım, iki nine, dört anne bir kız kardeş ve sekiz öz kız kardeş; yani her biri on yedide bir alan on yedi kadın.

Doğmamış çocuk ميراث الحمل

Doğmamış çocuk sağ doğarsa mirasçı olur («Yeni doğan ses çıkarırsa namazı kılınır ve mirasçı olur», İbn Mâce, no. 1508). Süresiz beklenemez; bir mi yoksa birden fazla mı, erkek mi kız mı doğacağı da bilinemez.

Bu yüzden çocuk için en avantajlı pay ayrılır: Hanefîler (Ebû Yûsuf’un görüşü) bir erkek veya bir kız, Hanbelîler iki erkek veya iki kız varsayar; Şâfiîler sınır koymaz; Mâlikîler doğumu bekler. Bu arada her mirasçı paylarının en küçüğünü alır.

Kayıp kişi (mefkûd) ميراث المفقود

Kayıp bir mirasçı: paylaşım hem hayatta hem ölmüş olma ihtimaline göre hesaplanır; herkes en küçük payı alır, ihtilaflı pay dönüşüne veya ölümüne hükmedilinceye kadar ayrılır. Bekleme süresi mezheplere ve kanunlara göre değişir.

Diğer durumlar مسائل أخرى

Birlikte ölen yakınlar (boğulma, kaza), hangisinin önce öldüğü bilinmiyorsa: Hanefî, Mâlikî ve Şâfiîlere göre birbirlerine mirasçı olmazlar; Hanbelîler onları kendi öz malları üzerinden birbirlerine mirasçı kılar.

Ardışık mirasçılık (münâsahat): bir mirasçı paylaşımdan önce ölür; önce ilk tereke paylaşılır, sonra onun payı kendi mirasçıları arasında. Bu hesaplama aracı bir seferde tek bir terekeyi ele alır.

Cinsiyeti belirlenemeyen kişi (hunsâ): mezhepler farklı çözümler verir; bu durum burada hesaplanmaz.