Cevaplar Kur’an’a, Sünnet’e ve dört mezhebe dayanır; kendi durumunuz için bir âlimin görüşünün yerini tutmaz.
Nisâ sûresinin 11. ayetindeki hüküm budur: erkeğe iki kadının payı. Aynı hüküm öz veya baba bir erkek ve kız kardeş için de geçerlidir (176. ayet).
Âlimler bu farkı İslam’ın kadına değil erkeğe yüklediği mali sorumluluklara bağlar: mehir, hanımının ve çocuklarının, çoğu zaman da anne-babasının nafakası. Kadın, zengin olsa bile mirasını kendine saklar; nafakası kocasına veya yakınlarına aittir.
Hayır. İki kat kuralı yalnızca oğul ile kız ve aynı türden erkek ile kız kardeş için geçerlidir. Başka durumlarda kadın erkek kadar alır: vefat edenin oğlu varken baba da anne de 1/6 alır; anne bir kardeşler eşit paylaşır.
Bazen daha fazla alır: tek kız terekenin yarısını alırken vefat edenin erkek kardeşi veya babası daha az alabilir; birçok durumda da aynı derecedeki bir erkek bir şey alamazken kadın mirasçı olur (kızla birlikte öz kız kardeş, baba bir erkek kardeşi mahrum eder).
Kocası çocuk (veya oğlun çocuğunu) bırakmadıysa terekenin dörtte biri, bıraktıysa sekizde biri. Birden fazla hanım bu dörtte biri veya sekizde biri paylaşır (Nisâ sûresi, 12. ayet).
Ödenmemiş mehir, paylaşımdan önce ödenen bir borçtur: payına eklenir.
Kocası yarıyı alır. Kalan anne-babasına gider (anne 1/3, iki kardeş varsa 1/6; baba kalanı), onlar yoksa kardeşlerine, sonra yeğenlere ve amcalara. Kendi durumunuzu adım adım hesaplayın.
Çocuksuz kadın: koca, anne ve erkek kardeşlerÇocuksuz kadın: koca ve kız kardeş
Sırasıyla: makul cenaze masrafları, borçlar (ödenmemiş mehir dâhil), sonra üçte bir sınırında vasiyetler. Mirasçılar kalanı paylaşır (Nisâ sûresi, 11. ve 12. ayetler: «yapılan vasiyetten ve borçtan sonra»).
Mezhepler Allah’a karşı borçlar (ödenmemiş zekât, farz hac) konusunda ayrılır: Şâfiî ve Hanbelîlere göre terekeden ödenir; Hanefî ve Mâlikîlere göre ancak ölen vasiyet ettiyse (ve üçte bir sınırında) ödenir.
Evet, ve tavsiye edilir: «Vasiyet edecek bir şeyi olan Müslümanın, vasiyeti yanında yazılı olmadan iki gece geçirmesi doğru değildir» (Buhârî, no. 2738).
Vasiyet malın üçte biriyle sınırlıdır: Peygamber ﷺ Sa‘d b. Ebû Vakkâs’a «Üçte bir, üçte bir de çoktur; mirasçılarını zengin bırakman, onları muhtaç bırakmandan daha hayırlıdır» buyurmuştur (Buhârî, no. 2742). Bir mirasçı lehine olamaz: «mirasçıya vasiyet yoktur» (Ebû Dâvûd, no. 2870).
Vasiyet ayrıca borçları kabul etmeye, talimat bırakmaya ve mirasçı olmayan yakınlara (torunlar, himaye edilen çocuk, hayır kurumları) bir şey bırakmaya yarar.
Dört mezhebe göre böyle bir vasiyet ancak mirasçılar vefattan sonra kabul ederse geçerlidir; her biri yalnızca kendi payı için ve ancak reşit ve ehliyetli ise kabul edebilir.
Evet: sağlıklı bir kimse mallarını bağışlayabilir. Çocuklarına karşı adil olmalıdır: Peygamber ﷺ çocuklarından yalnızca birine bağışta bulunan bir babanın bağışına şahit olmayı reddetmiş ve «Allah’tan korkun ve çocuklarınız arasında adaletli olun» buyurmuştur (Buhârî, no. 2587; Müslim, no. 1623).
Âlimlerin çoğuna göre ölümle sonuçlanan hastalık sırasında yapılan bağış vasiyet hükmündedir: üçte birle sınırlıdır ve diğerleri kabul etmedikçe bir mirasçı lehine olamaz.
Miras ancak ölümle doğar: öncesinde mirasçı yoktur. «Hayattayken paylaştırmak» denilen şey bir bağıştır ve bağış hükümlerine tabidir (yukarıya bakınız). Bu şekilde alınan paylar, ölüm anında kalanın paylaşımının yerini tutmaz.
Vefattan sonra reşit ve ehliyetli her mirasçı payının tamamını veya bir kısmını başkasına bırakabilir ya da diğerleriyle başka bir paylaşımda anlaşabilir: bu, kendi payından bir bağıştır (veya tehâruc denilen bir anlaşma). Küçük bir mirasçının payından vazgeçilemez.
Tereke, masraflar, borçlar ve vasiyetler ödendikten sonra vefat anından itibaren mirasçılara aittir. Zorunlu bir bekleme süresi yoktur; paylaşımı sebepsiz geciktirmek mirasçıları, özellikle yetimleri mağdur edebilir. Ancak beklenen bir doğum veya bir kayıp kişiden haber için, buna bağlı pay konusunda beklemek gerekir.
Hayır. İslam, bir çocuğa kendisine ait olmayan bir nesep verilmesini yasaklar (Ahzâb sûresi, 4. ve 5. ayetler): himaye edilen çocuk (kefâlet) mirasçı değildir. Ona hayattayken bağış veya üçte bir sınırında vasiyet yapılabilir.
Dört mezhebe göre annesine ve anne tarafındaki akrabalarına mirasçı olur, onlar da ona mirasçı olur; ancak onu evlilik dışı dünyaya getiren erkeğe mirasçı olmaz. Liân ile reddedilen çocuk için de durum aynıdır.
«Müslüman kâfire, kâfir de Müslümana mirasçı olamaz» (Müslim, no. 1614; Buhârî, no. 6764). Eş, çocuk veya anne-baba söz konusu olsun, dört mezhebin görüşü budur.
Bununla birlikte bir Müslüman, gayrimüslim bir yakınına (üçte bir sınırında) vasiyet veya bağışta bulunabilir.
Hayır: «katil mirasçı olamaz» (Tirmizî, no. 2109). Mezhepler hangi öldürmenin engel olduğu konusunda ayrılır (Mâlikîlere göre yalnızca kasten öldürme; Şâfiîlere göre her türlü öldürme; Hanefîlere göre doğrudan öldürme; Hanbelîlere göre ceza gerektiren öldürme).
Mezheplere göre vefat edenin hiç oğlu yoksa oğlun çocukları mirasçı olur; hayatta bir oğul varsa mahrum olurlar. Kızın çocukları kadınlar yoluyla yakınlardır.
Dede onlara üçte bir sınırında vasiyette bulunabilir ve bu tavsiye edilir. Birçok kanun (Mısır, Fas, Cezayir, Tunus, Kuveyt…), dede bunu yapmadıysa onlara «vasiyet-i vâcibe» tanır.
Koca, ric‘î bir boşanmanın iddeti içinde vefat ederse, dört mezhebe göre hanım eş olarak mirasçı olur. Bâin bir boşanmadan sonra mirasçı olmaz.
Koca onu mirastan mahrum etmek için ölüm hastalığında boşadıysa, Hanefîlere göre (iddeti içinde), Mâlikîlere göre (iddetten sonra bile) ve Hanbelîlere göre (yeniden evlenmedikçe) yine mirasçı olur; İmam Şâfiî’nin yeni görüşüne göre mirasçı olmaz.
İki, üç veya dört hanım tek bir hanımın payını eşit olarak paylaşır: çocuk yoksa dörtte bir, çocuk varsa sekizde bir.
Çocuk sağ doğarsa mirasçı olur. Doğum beklenebilir; daha önce paylaşılırsa çocuk için en avantajlı pay ayrılır ve herkes payının en küçüğünü alır (hesaplama aracı bunu «özel durumlar» bölümünde yapar).
Türkiye’de ve Avrupa’da miras, saklı paylarla çocukları koruyan ve Kur’an’daki payları esas almayan medeni kanuna tabidir. Bununla birlikte reşit mirasçılar ferâize uygun bir paylaşımda anlaşabilir (Türkiye’de mirasçılar arasında yapılan miras taksim sözleşmesiyle). Vasiyet ancak kanunun izin verdiği ölçüde tasarrufta bulunabilir.
Bir Müslüman ülkede bulunan mallar o ülkenin kanununa tabi olabilir. Bir hukukçuya veya noterliğe danışın.
Üç kanun da esas olarak Mâlikî mezhebini izler, bazı farklarla: Fas ve Tunus’ta eşe redd, Tunus’ta kızların vefat edenin erkek kardeşleri karşısındaki hakları, üç ülkede de torunlar için vasiyet-i vâcibe.
Hayır. Ca‘ferî fıkhı mirasçıları farklı sıralar (akrabalık tabakalarına göre) ve Sünnî anlamda asabeyi tanımaz. Bu hesaplama aracı dört Sünnî mezhebi uygular.
Tam kesirlerle hesaplar; yayımlanmış 130’dan fazla örnek meseleyle ve meşhur meselelerin her mezhepteki sonuçlarıyla doğrulanmıştır. Güvenle çözemediği durumları (mirasçı olan zevi’l-erhâm, hunsâ, münâsahat…) hesaplamayı reddeder.
Bir yardımcıdır: özellikle önemli mallar, borçlar veya vasiyet varsa paylaşımı bir âlime veya noterliğe teyit ettirin.
