İslam miras hukukunun kuralları
Miras (mîrâs) Kur’an’da ayrıntılı olarak düzenlenmiştir: payların rakamla belirtildiği nadir alanlardan biridir. İşte kurallar, uygulandıkları sırayla ve kaynaklarıyla.
Dayanaklar
Nisâ sûresinin üç ayeti payları belirler: 11. ayet (çocuklar ve anne-baba), 12. ayet (eşler ve anne bir kardeşler) ve sûrenin son ayeti olan 176. ayet (öz ve baba bir kardeşler).
Sünnet bunları tamamlar: «Farzları sahiplerine verin; kalan, en yakın erkeğe aittir» (Buhârî, no. 6737), ninenin payı, kızla birlikte oğlun kızının payı. Sahabe, nasların düzenlemediği meseleleri karara bağlamıştır: avl, Ömeriyyeteyn, dede ve kardeşler.
«Bunlar Allah’ın sınırlarıdır» (13. ayet): paylar seçilmez; ancak mirasçılar vefattan sonra anlaşabilir.
Paylaşımdan önce
Vefat edenin bıraktığı maldan önce makul cenaze masrafları (yıkama, kefen, defin), sonra borçlar (hanıma ödenmemiş mehir dâhil), sonra vasiyetler karşılanır.
Vasiyet, kalanın üçte biriyle sınırlıdır ve diğer mirasçıların rızası olmadan bir mirasçıya yapılamaz: «Allah her hak sahibine hakkını vermiştir; mirasçıya vasiyet yoktur» (Ebû Dâvûd, no. 2870); «üçte bir, üçte bir de çoktur» (Buhârî, no. 2742).
Bundan sonra kalan, mirasçılar arasında paylaşılır.
Sebepler, şartlar ve engeller
Mirasçılık akrabalık, nikâh (zifaf olmasa bile) ve tarihî olarak velâ (azat etme) ile olur.
Ölümün kesin olması (veya hâkim kararıyla sabit olması), mirasçının vefat anında hayatta bulunması ve aradaki bağın bilinmesi gerekir.
Üç şey mirasçılığa engeldir: mirasbırakanı öldürmek («katil mirasçı olamaz», Tirmizî, no. 2109), din farkı («Müslüman kâfire, kâfir de Müslümana mirasçı olamaz», Müslim, no. 1614) ve kölelik. Engelli mirasçı hesaba katılmaz: kimseyi mahrum etmez, kimsenin payını azaltmaz.
Mirasçılar
Erkek mirasçılar: oğul, oğlun oğlu (ne kadar aşağı inerse insin), baba, babanın babası (dede), öz erkek kardeş, baba bir erkek kardeş, anne bir erkek kardeş, öz kardeşin oğlu, baba bir kardeşin oğlu, öz amca, baba bir amca, öz amcanın oğlu, baba bir amcanın oğlu, koca.
Kadın mirasçılar: kız, oğlun kızı, anne, anneanne, babaanne, öz kız kardeş, baba bir kız kardeş, anne bir kız kardeş, hanım.
Altı mirasçı hiçbir zaman mahrum olmaz: koca, hanım, baba, anne, oğul ve kız.
Farz paylar (furûz)
Kur’an altı pay zikreder: yarı, dörtte bir, sekizde bir, üçte iki, üçte bir ve altıda bir. Fakihler buna kalanın üçte birini ekler (Ömeriyyeteyn, dede).
| Mirasçı | Pay | Şart | Dayanak |
|---|---|---|---|
| Koca | 12 | mirasçı fer’ yoksa | Nisâ 12 |
| Koca | 14 | mirasçı fer’ varsa | Nisâ 12 |
| Hanım (hanımlar) | 14 | mirasçı fer’ yoksa | Nisâ 12 |
| Hanım (hanımlar) | 18 | mirasçı fer’ varsa | Nisâ 12 |
| Kız | 12 | tek ve oğul yoksa | Nisâ 11 |
| Kızlar | 23 | iki veya daha fazla ve oğul yoksa | Nisâ 11 |
| Oğlun kızı | 16 | tek bir kızla | Buhârî 6736 |
| Baba | 16 | fer’ varsa (yalnız kızlar varsa kalanla birlikte) | Nisâ 11 |
| Anne | 16 | fer’ veya iki kardeş varsa | Nisâ 11 |
| Anne | 13 | diğer durumlarda (Ömeriyye’de kalanın 1/3’ü) | Nisâ 11 |
| Dede | 16 | baba yokken baba gibi | icmâ |
| Nine(ler) | 16 | anne yoksa | Ebû Dâvûd 2894 |
| Öz kız kardeş | 1/2 veya 2/3 | fer’ baba ve öz erkek kardeş yoksa | Nisâ 176 |
| Baba bir kız kardeş | 16 | tek bir öz kız kardeşle | icmâ |
| Anne bir kardeş(ler) | 1/6 veya 1/3 | fer’ baba ve dede yoksa | Nisâ 12 |
Kalanın mirasçıları (asabe)
Asabe binefsihî: vefat edene aralarında kadın olmaksızın bağlı erkekler. Önce cihete (fürû‘, sonra baba ve dede, sonra kardeşler ve oğulları, sonra amcalar ve oğulları), sonra dereceye, sonra bağın kuvvetine (öz, baba birden önce) göre sıralanırlar. İlk bulunan kalanın tamamını alır.
Asabe bi-gayrihî: oğulla birlikte kız, oğlun oğluyla birlikte oğlun kızı, aynı türden erkek kardeşiyle birlikte kız kardeş. Erkek, kadının iki katını alır.
Asabe maa’l-gayr: kız veya oğlun kızıyla birlikte öz veya baba bir kız kardeş. Kalanı alır; baba bir erkek kardeşlerin, yeğenlerin ve amcaların önüne geçer.
Farz paylar her şeyi alırsa asabe bir şey alamaz.
Hacb (mahrum etme)
Hacb-i hirmân (tam mahrumiyet): yakın olan uzak olanı düşürür. Oğul; torunları, kardeşleri, yeğenleri ve amcaları mahrum eder; baba, dedeyi ve bütün kardeşleri; anne, nineleri; mirasçı her fer’, baba ve dede, anne bir kardeşleri; öz erkek kardeş, baba bir erkek kardeşi mahrum eder.
Hacb-i noksân (payı azaltma): çocuk, kocayı 1/2’den 1/4’e, hanımı 1/4’ten 1/8’e, anneyi 1/3’ten 1/6’ya düşürür; iki kardeş de, kendileri mahrum olsalar bile, anneyi 1/6’ya düşürür.
Avl (paylar terekeyi aştığında)
Bazen farz paylar terekeyi aşar: örneğin koca (1/2) ve iki öz kız kardeş (2/3). Bu durumda herkesin payı oranında azalsın diye esas (payda) artırılır: 6, 7’ye, 8’e, 9’a veya 10’a; 12, 13’e, 15’e veya 17’ye; 24, 27’ye çıkar.
Hz. Ömer sahabenin istişaresiyle buna karar vermiş, dört mezhep de bunu uygular; İbn Abbas buna karşı çıkmıştır.
Redd (bir şey arttığında)
Asabe bulunmadan bir kısım artarsa, Hanefî ve Hanbelîler bunu eşler hariç farz sahiplerine payları oranında iade eder.
Mâlikî ve Şâfiîlerin klasik görüşüne göre bu kalan müslümanların beytülmaline gider; bu mezheplerin sonraki âlimleri, beytülmal düzenli işlemiyorsa reddi kabul etmiştir.
Eş tek mirasçı ise klasik görüşe göre kalan ona iade edilmez; bazı geç dönem Hanefîler ve birçok kanun onu eşe verir.
Hesabın esası ve tashih
Hesap için paylar aynı paydaya getirilir: bu meselenin aslıdır (aslü’l-mesele) ve daima 2, 3, 4, 6, 8, 12 veya 24’tür (dede ve kardeşlerle 18 veya 36).
Bir grup kendi payını tam sayılarla bölüşemezse (örneğin 7 pay için üç oğul), esas çarpılır: buna tashih denir.
Kadınlar yoluyla yakınlar (zevi’l-erhâm)
Kızların ve kız kardeşlerin çocukları, erkek kardeşlerin ve amcaların kızları, dayı ve teyzeler, halalar, anne tarafından dede… Ancak eş dışında hiçbir farz sahibi ve hiçbir asabe bulunmadığında mirasçı olurlar.
Hanefîler (yakınlık yöntemi, karâbe) ve Hanbelîler (yerine koyma yöntemi, tenzîl) onları mirasçı kabul eder; Mâlikî ve Şâfiîler klasik görüşlerinde terekeyi beytülmale verir, sonraki âlimleri ise onları mirasçı kabul etmiştir. Delilleri: «Akrabalar birbirlerine daha yakındır» (Enfâl sûresi, 75. ayet) ve «Dayı, mirasçısı olmayanın mirasçısıdır» (Tirmizî, no. 2103).