Kısa cevap
Herkesin aynı miktarı yatırdığı ve toplamı sırayla aldığı bir gün, faizsiz bir karşılıklı borçtur: Diyanet onu caiz görür (2017) ve bu, günümüz âlimlerinin çoğunluğunun görüşüdür; bazı âlimler ise kabul etmemiştir. Öne geçmek için para ödenirse, biri yatırdığından fazlasını alırsa ya da düzenleyen kişi kazanç sağlarsa haram olur.
Kurumlar ne diyor
Kaynağıyla birlikte resmî görüşler. Rozet, Assabile’in görüşünü değil kurumun görüşünü özetler.
-
Diyanet İşleri Başkanlığı Din İşleri Yüksek KuruluCaiz
Her birinin her ay belli bir miktar para yatırdığı ve toplamın sırayla birine verildiği kadın toplantılarında (“gün”) bir sakınca yoktur: bu sonuçta bir borçtur; önemli olan hiçbir fazlalık istenmemesi ve kimsenin mağdur edilmemesidir.
12/07/2017 tarihli fetva
Görüşler olduğu gibi aktarılır; başka âlimler farklı düşünebilir. Yöntem ve uyarılar
Ülkenize göre
- Türkiye
- “Altın günleri” çoğu zaman altınla yapılır: herkes, aldığı altının lira değerini değil, aynı ağırlıktaki altını geri vermelidir.
- Fas
- “Daret” (Fas’taki dönüşümlü birikim grubu) de aynı kurala tabidir: herkes için aynı miktar ve düzenleyen kişinin gerçek bir masrafın ötesinde hiçbir ücret kesmemesi.
- Körfez ülkeleri
- İş arkadaşları arasında yapılan “jam‘iyya” (dönüşümlü birikim) çok yaygındır; âlimlerin çoğunluğu onu caiz görür, bazıları ise kabul etmemiştir.
Nasıl anlaşılmalı?
İlk turda toplanan parayı alan kişi diğerlerinden borç alır; son turda alan onlara borç vermiş olur; aradakiler ise her ikisini de yapmıştır. Herkes aldığının tam aynısını geri verir: bu bir faizsiz borçtur ve bir yardımlaşma biçimidir (“İyilik ve takva hususunda birbirinize yardımcı olun”, Mâide 5:2).
Bazı âlimler neden kabul etmedi?
Bunda başka bir borca bağlanmış bir borç (“bana borç vermen şartıyla sana borç veriyorum”), dolayısıyla menfaat sağlayan bir borç görmüşlerdir. Çoğunluk ise menfaatin karşılıklı ve eşit olduğunu, kimse için fazlalık bulunmadığını ve borç verenden hiçbir şey eksiltmediğini belirterek cevap vermiştir.
Haram kılan durumlar
- Sıra için açık artırma: önce almak isteyen daha fazla öder ya da daha az alır.
- “Beklemeyi telafi etmek” için son sıralara fazlalık: bu faizdir.
- Düzenleyenin gerçek bir masrafın ötesinde kestiği ücretler.
- Aynı ağırlık yerine değeriyle geri verilen altın: bkz. altın.
Pratik öneriler
Miktarları, sıraların düzenini ve biri ödemezse ne olacağını yazıya geçirin (“Belirli bir süreye kadar borçlandığınız zaman onu yazın”, Bakara 2:282); ve yalnızca sonuna kadar ödeyebileceğiniz bir miktar için taahhütte bulunun.
Ayetler
يَٰٓأَيُّهَا ٱلَّذِينَ ءَامَنُوا۟ لَا تُحِلُّوا۟ شَعَٰٓئِرَ ٱللَّهِ وَلَا ٱلشَّهْرَ ٱلْحَرَامَ وَلَا ٱلْهَدْىَ وَلَا ٱلْقَلَٰٓئِدَ وَلَآ ءَآمِّينَ ٱلْبَيْتَ ٱلْحَرَامَ يَبْتَغُونَ فَضْلًا مِّن رَّبِّهِمْ وَرِضْوَٰنًا وَإِذَا حَلَلْتُمْ فَٱصْطَادُوا۟ وَلَا يَجْرِمَنَّكُمْ شَنَـَٔانُ قَوْمٍ أَن صَدُّوكُمْ عَنِ ٱلْمَسْجِدِ ٱلْحَرَامِ أَن تَعْتَدُوا۟ وَتَعَاوَنُوا۟ عَلَى ٱلْبِرِّ وَٱلتَّقْوَىٰ وَلَا تَعَاوَنُوا۟ عَلَى ٱلْإِثْمِ وَٱلْعُدْوَٰنِ وَٱتَّقُوا۟ ٱللَّهَ إِنَّ ٱللَّهَ شَدِيدُ ٱلْعِقَابِ ٢
Ey iman edenler! Allah’ın nişanelerine, haram aya, (Kâbe'ye hediye edilen) kurbana (yine hediyelik olduğuna işaret) gerdanlık takılan hayvanlara, Rablerinin lütfunu arayarak Beyt-i Haram'a yönelmiş kimselere (saldırı ve saygısızlığı), helal saymayın. İhramdan çıktığınız zaman avlanın. Sizi Mescid-i Haram’a girmenizi engellediği için bir topluma olan kininiz, aşırı gitmenize sebep olmasın. İyilik ve takva hususunda birbirinize yardımcı olun. Günah ve düşmanlık hususunda birbirinize yardım etmeyin. Allah’tan sakının/takvalı olun. Allah’ın cezalandırması şiddetlidir.
يَٰٓأَيُّهَا ٱلَّذِينَ ءَامَنُوٓا۟ إِذَا تَدَايَنتُم بِدَيْنٍ إِلَىٰٓ أَجَلٍ مُّسَمًّى فَٱكْتُبُوهُ وَلْيَكْتُب بَّيْنَكُمْ كَاتِبٌۢ بِٱلْعَدْلِ وَلَا يَأْبَ كَاتِبٌ أَن يَكْتُبَ كَمَا عَلَّمَهُ ٱللَّهُ فَلْيَكْتُبْ وَلْيُمْلِلِ ٱلَّذِى عَلَيْهِ ٱلْحَقُّ وَلْيَتَّقِ ٱللَّهَ رَبَّهُۥ وَلَا يَبْخَسْ مِنْهُ شَيْـًٔا فَإِن كَانَ ٱلَّذِى عَلَيْهِ ٱلْحَقُّ سَفِيهًا أَوْ ضَعِيفًا أَوْ لَا يَسْتَطِيعُ أَن يُمِلَّ هُوَ فَلْيُمْلِلْ وَلِيُّهُۥ بِٱلْعَدْلِ وَٱسْتَشْهِدُوا۟ شَهِيدَيْنِ مِن رِّجَالِكُمْ فَإِن لَّمْ يَكُونَا رَجُلَيْنِ فَرَجُلٌ وَٱمْرَأَتَانِ مِمَّن تَرْضَوْنَ مِنَ ٱلشُّهَدَآءِ أَن تَضِلَّ إِحْدَىٰهُمَا فَتُذَكِّرَ إِحْدَىٰهُمَا ٱلْأُخْرَىٰ وَلَا يَأْبَ ٱلشُّهَدَآءُ إِذَا مَا دُعُوا۟ وَلَا تَسْـَٔمُوٓا۟ أَن تَكْتُبُوهُ صَغِيرًا أَوْ كَبِيرًا إِلَىٰٓ أَجَلِهِۦ ذَٰلِكُمْ أَقْسَطُ عِندَ ٱللَّهِ وَأَقْوَمُ لِلشَّهَٰدَةِ وَأَدْنَىٰٓ أَلَّا تَرْتَابُوٓا۟ إِلَّآ أَن تَكُونَ تِجَٰرَةً حَاضِرَةً تُدِيرُونَهَا بَيْنَكُمْ فَلَيْسَ عَلَيْكُمْ جُنَاحٌ أَلَّا تَكْتُبُوهَا وَأَشْهِدُوٓا۟ إِذَا تَبَايَعْتُمْ وَلَا يُضَآرَّ كَاتِبٌ وَلَا شَهِيدٌ وَإِن تَفْعَلُوا۟ فَإِنَّهُۥ فُسُوقٌۢ بِكُمْ وَٱتَّقُوا۟ ٱللَّهَ وَيُعَلِّمُكُمُ ٱللَّهُ وَٱللَّهُ بِكُلِّ شَىْءٍ عَلِيمٌ ٢٨٢
Ey iman edenler! Belirli bir süreye kadar borçlandığınız zaman onu yazın. Aranızda bir kâtip doğru olarak yazsın. Kâtip, Allah’ın kendisine öğrettiği gibi yazmaktan kaçınmasın, yazsın. (Katibe) borçlu olan yazdırsın. Rabbi olan Allah’tan korksun da ondan hiçbir şeyi eksiltmesin. Eğer borçlu cahil/sefih veya zayıf ya da bizzat kendisi yazdırmaya gücü yetmezse, velisi (onu) dosdoğru yazdırsın. Erkeklerinizden iki de şahit bulundurun. Eğer iki erkek yoksa, razı olacağınız şahitlerden, bir erkek ve biri unuttuğu zaman diğerinin ona hatırlatması için iki kadın şahitler çağrıldıklarında (şahitlik etmekten) kaçınmasınlar. Küçük olsun, büyük olsun borcu süresiyle birlikte yazmaya üşenmeyin. Bu, Allah katında daha adaletli, şahitlik için daha sağlam, şüpheye düşmemeniz için de en isabetli olandır. Ancak aranızda yaptığınız alışverişin peşin bir ticaret olması halinde onu yazmamanızın bir günahı yoktur. Alışveriş yaptığınız zaman da şahit tutun. Yazana da şahide de zarar verilmesin. Eğer bir zarar verirseniz bu şüphesiz, sizin hak yoldan çıkmanız demektir. Allah’tan korkun. Allah (bunları) size öğretmektedir. Allah her şeyi bilendir.
Sık sorulan sorular
Sıra kurayla belirlenebilir mi?
Evet, kura satın alınmıyorsa: kura yalnızca sırayı adil bir şekilde belirlemeye yarar.
Finansal “tontin” (tontin tipi hayat sigortası) aynı şey mi?
Hayır: “tontin” denen finansal ürünler, çoğu zaman faizli yatırımları bir havuzda toplar ve ölen üyelerin paylarını hayatta kalanlar arasında dağıtır; bunlar karşılıklı borç olarak değil, yatırım olarak değerlendirilir.