Umre ve hac menâsiki Mekke çevresindeki birkaç belirli yerde yapılır ve hacı adaylarının çoğu Medine’yi de ziyaret eder. İşte bu yerlerin her biri: orada neler yapıldığı, tarihi ve kaynakları, gitmeden önce bilinmesi gerekenler.
Mekke’de, Mescid-i Haram’da
Kâbe
Mescid-i Haram’ın ortasındaki küp biçimli yapı olan Kâbe, dünyanın dört bir yanındaki Müslümanların namazda yöneldiği Beytullah’tır. Kur’an, Hz. İbrâhim ile oğlu Hz. İsmâil’in onun temellerini yükselttiğini anlatır ve onu «insanlar için (mabed olarak) kurulan ilk ev» diye niteler. Kâbe sola alınarak etrafında dönülen yedi şavtlık tavaf, umrenin ilk amelidir. Kâbe, her yıl hicrî yılın başında yenilenen ve altın sırmayla işlenmiş siyah bir örtü olan kisve ile örtülüdür.
Bakara 2/127; Âl-i İmrân 3/96-97
Hacerülesved
Kâbe’nin doğu köşesinde, insan boyu yüksekliğinde, gümüş bir çerçeveye yerleştirilmiş olan bu taş, tavafın her şavtının başlangıç ve bitiş noktasıdır. Hacı adayı kimseyi itmeden yapabiliyorsa ona dokunur ve onu öper; yapamıyorsa eliyle işaret eder. Hz. Ömer onu öperken şöyle demiştir: «Senin zarar da fayda da vermeyen bir taş olduğunu biliyorum; Peygamber’in ﷺ seni öptüğünü görmeseydim seni öpmezdim.»
Buhârî 1597, Müslim 1270 (Hz. Ömer)
Makam-ı İbrâhim
Kâbe’nin kapısının karşısındaki küçük, altın renkli yapı, Hz. İbrâhim’in Kâbe’yi inşa ederken üzerinde durduğu taşı korur. Tavaftan sonra burada iki rekât namaz kılınır; yer varsa arkasında, yoksa mescidin herhangi bir yerinde: «Makam-ı İbrahim’den kendinize bir namaz yeri edinin.»
Bakara 2/125
Hicr-i İsmâil (Hatîm)
Kâbe’nin kuzeyindeki yay biçimli beyaz alçak duvar, Beytullah’tan sayılan bir alanı çevreler: Kureyş, imkânları yetmediği için bu kısmı yeniden inşa etmemişti. Bu yüzden tavaf bu duvarın dışından yapılır; içinde namaz kılmak, Kâbe’nin içinde namaz kılmaktır.
Buhârî 1584, Müslim 1333 (Hz. Âişe)
Zemzem kuyusu
Kaynak, o zamanlar ıssız olan vadide Hz. Hâcer ve oğlu Hz. İsmâil için fışkırdı. Kuyu bugün mescidin avlusunun altındadır; suyu mescidin her yerinde, soğuk veya oda sıcaklığında ücretsiz olarak sunulur. Peygamberimiz ﷺ şöyle buyurmuştur: «Zemzem suyu ne niyetle içilirse onun içindir» ve: «O mübarektir; doyurucu bir yiyecektir.»
Buhârî 3364 (İbn Abbas, Hz. Hâcer’in kıssası); İbn Mâce 3062; Müslim 2473 (Ebû Zer)
Safa ve Merve
Hz. Hâcer’in su ararken arasında yedi kez koştuğu iki küçük tepe, bugün mescidin içinde, birkaç katlı, klimalı uzun bir galeriyle birbirine bağlıdır. Sa’y bu yolu yedi kez, Safa’dan Merve’ye, sonra Merve’den Safa’ya tekrarlar; erkekler iki yeşil işaret arasında adımlarını hızlandırır. «Şüphesiz Safâ ve Merve Allah’ın nişanelerindendir.»
Bakara 2/158; Buhârî 3364 (İbn Abbas)
Kaynaklar Buhârî 1190, Müslim 1394; İbn Mâce 1406 (iki mescitte kılınan namazın fazileti)
Hac menâsikinin yapıldığı yerler
Mina
Mescid-i Haram’a 7 km
Mekke’nin doğusunda, dağlar arasında bir vadi; 8 Zilhicce’de ve ardından teşrik günlerinde (11, 12 ve 13) hacı adaylarını ağırlayan beyaz, klimalı çadırlarla kaplıdır. Burada her namaz kendi vaktinde, dört rekâtlılar kısaltılarak kılınır ve Allah zikredilir. Cemreler ve Mescid-i Hayf Mina’dadır.
Bakara 2/203; Müslim 1218 (Câbir)
Arafat ve Rahmet Dağı
Mescid-i Haram’a 18 km
Harem bölgesinin dışında geniş bir ova; hacı adayları 9 Zilhicce’de öğleden güneş batana kadar burada vakfe yapar: haccın kalbidir. «Hac Arafat’tır.» Peygamberimiz ﷺ Rahmet Dağı’nın eteğinde, kayaların yanında vakfe yaptı ve şöyle buyurdu: «Ben burada vakfe yaptım; Arafat’ın tamamı vakfe yeridir.» Dolayısıyla dağa çıkmak gerekmez. Nemire Mescidi batı sınırındadır: ön kısmı Arafat’ın dışında kalır; sınırları tabelalar gösterir.
Ebû Dâvûd 1949, Tirmizî 889, Nesâî 3016, İbn Mâce 3015 («Hac Arafat’tır»); Müslim 1218 (Câbir)
Müzdelife ve Meş’ar-i Haram
Arafat ile Mina arasındaki Müzdelife, 9’unu 10’una bağlayan gece hacı adaylarını ağırlar: burada akşam ve yatsı namazlarını birleştirerek kılarlar, açık havada uyurlar ve taşlarını çoğunlukla burada toplarlar. Sabah namazından sonra, Meş’ar-i Haram Mescidi’nde veya başka bir yerde, ortalık aydınlanana kadar Allah zikredilir. «Arafat’tan ayrılınca Meş’ar-i Haram’da/Müzdelife’de Allah’ı zikredin.» Müzdelife ile Mina arasında Muhassir vadisinden hızla geçilir.
Bakara 2/198; Müslim 1218 (Câbir)
Cemreler (Cemerât)
Mescid-i Haram’a 5 km
Mina’nın batısındaki üç taş duvar, yani küçük, orta ve büyük cemre (Akabe cemresi); hacı adayları bunlara «Allahu ekber» diyerek yedi küçük taş atar: 10’unda yalnızca büyük cemreye, sonraki günlerde zevalden sonra üçüne birden. Yürüme yönleri belirlenmiş çok katlı bir köprü, bugün taşların tehlikesizce atılmasını sağlar: grubunuza verilen saatlere uyun.
Müslim 1218 ve 1299 (Câbir)
Mescid-i Hayf
Mina’nın büyük mescidi; güneydeki dağın eteğinde, Peygamberimizin ﷺ Mina günlerinde namaz kıldığı yerdedir. Hac sırasında açıktır; orada namaz kılmak menâsikten değildir, ama birçok hacı adayı cemaatle namaz için oraya gider.
Mekke’nin çevresi
Nur Dağı ve Hira mağarası
Mescid-i Haram’a 5 km
Peygamberimiz ﷺ, Nur Dağı’nın zirvesine yakın olan Hira mağarasına Allah’a ibadet etmek için çekilirdi ve ilk vahyi burada aldı: «Yaratan Rabbinin adıyla oku!» Taş merdivenle çıkış yaklaşık bir saat sürer; sabah erken veya akşamüstü, yanınıza su alarak çıkılır. Hac yolculuğunun menâsikinden değildir.
Buhârî 3, Müslim 160 (Hz. Âişe, vahyin başlangıcı); Alak 96/1-5
Sevr Dağı
Mescid-i Haram’a 6 km
Mekke’nin güneyindeki Sevr Dağı’nın mağarası, hicretin başında Kureyş onları ararken Peygamberimizi ﷺ ve Hz. Ebû Bekir’i üç gece barındırdı. «Üçüncüsü Allah olan iki kişi hakkında ne düşünürsün?» Çıkış uzun ve diktir.
Tevbe 9/40; Buhârî 3653, Müslim 2381 (Hz. Ebû Bekir)
Ten’îm, Hz. Âişe Mescidi
Mescid-i Haram’a 6 km
Harem sınırının en yakın noktası; Mescid-i Haram’ın kuzeybatısındadır. Mekke’de bulunup umre yapmak isteyenler, Hz. Âişe’nin Peygamberimizin ﷺ emriyle yaptığı gibi, ihrama girmek için buraya çıkar. Mescit hazırlanmak için donatılmıştır; Harem-i Şerif’ten buraya servisler ve taksiler gider.
Buhârî 1784, Müslim 1212 (Hz. Âişe ve Ten’îm)
Ci’râne
Harem bölgesinin dışında, kuzeydoğuda bulunan bir başka nokta; Peygamberimiz ﷺ Huneyn savaşından sonra buradan umre yapmıştır. Mekke’den umre yapmak için burada da ihrama girilebilir.
Buhârî 1778, Müslim 1253 (Enes, Peygamberimizin ﷺ umreleri)
Medine’de
Medine ziyareti ne umrenin ne de haccın bir parçasıdır, ama hacı adaylarının çoğu orada birkaç gün geçirir. Ziyaretin amacı Peygamberimizin ﷺ mescididir: «Ancak üç mescit için özel olarak yolculuk yapılır: benim şu mescidim, Mescid-i Haram ve Mescid-i Aksâ.» Oraya varınca Peygamberimize ﷺ selam verilir ve onun ziyaret ettiği yerler ziyaret edilir.
Mescid-i Nebevî
Peygamberimiz ﷺ tarafından Medine’ye varışında inşa edilen mescit, yüzyıllar boyunca genişletilmiştir; yeşil kubbesi, Hz. Ebû Bekir ve Hz. Ömer ile birlikte defnedildiği odanın üzerini örter. «Benim şu mescidimde kılınan bir namaz, Mescid-i Haram hariç, başka yerlerde kılınan bin namazdan daha hayırlıdır.» Ziyaretçi, kabrinin önünde Peygamberimize ﷺ ağırbaşlılıkla ve sesini yükseltmeden selam verir, ardından Hz. Ebû Bekir ve Hz. Ömer’e selam verir. «Bana selam veren hiç kimse yoktur ki Allah, onun selamını alabilmem için ruhumu bana iade etmesin.»
Buhârî 1189, Müslim 1397 (üç mescit); Buhârî 1190, Müslim 1394 (bin namaz); Ebû Dâvûd 2041 (selamın alınması)
Ravza
Peygamberimizin ﷺ odası ile minberi arasında, yeşil halıyla kaplı alana Ravza, yani bahçe denir: «Evimle minberim arası cennet bahçelerinden bir bahçedir.» Burada, Nusuk uygulamasından bir saat dilimi ayırtarak namaz kılınır; erkekler ve kadınlar için saatler ayrıdır.
Buhârî 1196, Müslim 1391
Kuba Mescidi
Mescid-i Nebevî’ye 3,2 km
İslam’ın ilk mescidi; Peygamberimiz ﷺ tarafından Medine’ye varışında, kendi mescidinin yaklaşık 3 km güneyinde kurulmuştur; ikisini bir yaya yolu birbirine bağlar. Her cumartesi buraya yaya veya binekli olarak giderdi. «Evinde temizlenip sonra Kuba Mescidi’ne gelerek orada namaz kılan kimseye bir umre sevabı vardır.»
Buhârî 1193, Müslim 1399 (cumartesi ziyareti); İbn Mâce 1412 (Sehl b. Huneyf), Tirmizî 324
Uhud Dağı ve şehitler
Mescid-i Nebevî’ye 4,8 km
Medine’nin kuzeyinde, Uhud Dağı’nın eteğinde hicretin 3. yılındaki savaş yapıldı. Burada, Okçular Tepesi’nin (Cebel-i Rumât) karşısında defnedilmiş olan ve aralarında Peygamberimizin ﷺ amcası Hz. Hamza’nın da bulunduğu şehitlere selam verilir. «Uhud, bizi seven ve bizim de sevdiğimiz bir dağdır.»
Buhârî 2889, Müslim 1392 ve 1393
Cennetü’l-Bakî Kabristanı
Mescid-i Nebevî’ye 0,5 km
Peygamberimizin ﷺ mescidine doğu tarafından bitişik olan bu kabristanda binlerce sahabinin, Peygamberimizin ﷺ birkaç hanımının, birçok tarihçiye göre kızı Hz. Fâtıma’nın, oğlu İbrâhim’in ve Hz. Osman’ın kabirleri bulunur. Peygamberimiz ﷺ buraya gider ve ölülerine selam verirdi: «Selam size, ey müminler yurdu […]; biz de inşallah size katılacağız.» Ziyaret saatleri sınırlıdır; ziyaret özellikle sabah ve ikindi namazlarından sonra mümkündür.
Müslim 974 (Hz. Âişe)
Kıbleteyn Mescidi (iki kıbleli mescit)
Mescid-i Nebevî’ye 3,8 km
Tarihî rivayete göre, Medine’nin kuzeybatısındaki bu mescitte bir topluluk, namazın ortasında kıblenin Kudüs’ten Kâbe’ye çevrildiğini öğrenmiş ve yönünü değiştirmiştir. Burayı ziyaret etmek menâsikten değildir, ama mekân tarihin önemli bir anını hatırlatır.
Bakara 2/144
Sık sorulan sorular
Mescid-i Haram ile Arafat arası kaç km?
Kuş uçuşu yaklaşık 18 km, karayoluyla daha fazla. Mina Mescid-i Haram’a yaklaşık 7 km, Müzdelife yaklaşık 12 km uzaklıktadır; hacı adayları buralara otobüsle, kutsal mekânlar treniyle veya yürüyerek gider.
Arafat’ta Rahmet Dağı’na çıkmak gerekir mi?
Hayır. Peygamberimiz ﷺ dağın eteğinde vakfe yaptı ve Arafat’ın tamamının vakfe yeri olduğunu söyledi. Önemli olan, 9 Zilhicce’de öğle ile güneşin batışı arasında Arafat sınırları içinde bulunmaktır.
Medine ziyareti haccın bir parçası mı?
Hayır. Ne umrenin ne de haccın menâsikindendir, ama tavsiye edilen bir ziyarettir: Peygamberimizin ﷺ mescidinde namaz kılmak için yolculuk edilir, sonra ona selam verilir; Kuba, Cennetü’l-Bakî ve Uhud ziyaret edilir.
Ravza’da nasıl namaz kılınır?
Nusuk uygulamasından bir saat dilimi ayırtmak gerekir; saatler erkekler ve kadınlar için ayrıdır. Saatinden biraz önce, izin telefonun ekranında açık olarak gidilir.
Hira mağarası ziyaret edilebilir mi?
Evet; taş merdivenle çıkış yaklaşık bir saat sürer. Hac yolculuğunun menâsikinden değildir: erken saatte, yanınıza su alarak ve iyi ayakkabılarla yola çıkın.
Kuba Mescidi’nde kılınan namazın sevabı nedir?
İbn Mâce ve Tirmizî’nin rivayet ettiği bir hadise göre, evinde temizlenip sonra Kuba Mescidi’ne giderek namaz kılan kimseye bir umre sevabı vardır.
