Kim bir kötülük görürse, onu eliyle değiştirsin. Şayet eliyle değiştirmeye gücü yetmezse, diliyle değiştirsin. Diliyle değiştirmeye de gücü yetmezse, kalbiyle buğzetsin, bu imanın en zayıf derecesidir
Ebû Saîd el-Hudrî -radıyallahu anh-'dan rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir. Rasûlullah -sallallahu aleyhi ve sellem-'in şöyle söylediğini işittim:
«Kim bir kötülük görürse, onu eliyle değiştirsin. Şayet eliyle değiştirmeye gücü yetmezse, diliyle değiştirsin. Diliyle değiştirmeye de gücü yetmezse, kalbiyle buğzetsin, bu imanın en zayıf derecesidir.»
Rivayet eden: Müslim (No. 49a), Ebû Dâvûd (No. 1140, 4340), Tirmizî (No. 2172), Nesâî (No. 5008), İbn Mâce (No. 1275, 4013) ve Ahmed b. Hanbel (No. 10651, 10723, 11034, 11068, 11090, 11442).
Nebi -sallallahu aleyhi ve sellem- imkân nispetinde kötü ve yanlış olanı değiştirmeyi emreder; kötü ve yanlış olan, Allah ve Rasulü’nün yasakladığı her şeydir. Bundan dolayı bir kimse bir kötülük görürse, gücü yetiyorsa bunu eliyle değiştirmesi gerekir. Şayet buna gücü yetmiyor ise dili ile değiştirsin. Bu da bu kötülüğü yapana yaptığı şeyin zararını açıklayarak ve onu bu kötülük yerine iyiliğe yönlendirerek olur. Buna da gücü yetmez ise, bu kötülüğe kalbinden nefret ederek değiştirmeye çalışsın ve değiştirmeye gücüm olsaydı şüphesiz değiştirmeye çalışırdım kararlılığında olsun. Kalp ile kötülüğü değiştirmeye çalışmak imanın en zayıf mertebesidir.
Hadisten çıkan dersler
Bu hadis, kötülüğü değiştirme mertebelerinin açıklanmasındaki asılları ifade etmektedir.
Kötülüğü yasaklamak kademeli olarak emredilmiştir. Herkes gücü ve kudreti ölçüsünde değiştirmeye çalışır.
Kötülükten sakındırmak, dinde sorumluluğu hiç kimseden düşmeyen büyük bir husustur ve her Müslüman, gücüne göre onunla sorumlu tutulur.
İyiliği emredip kötülükten sakındırmak imanın özelliklerindendir ve iman artar ve eksilir.
Kötülüğü yasaklarken yapılan bu işin kötü olduğu ilmine sahip olma şartı vardır.
Kötülüğü inkâr ederken kendisinden daha büyük bir kötülükle sonuçlanmama şartı vardır.
Kötülükten sakındırma hususunda bir Müslümanın öğrenmesi gereken adabı ve şartları vardır.
Kötülüğü inkâr ederken şeri siyaset, ilim ve basirete ihtiyaç vardır.
Kalp ile bu kötülüğü inkâr etmemek imanın zayıflığına işaret eder.
Arapça açıklama
يأمر النبي صلى الله عليه وسلم بتغيير المنكر -وهو كل ما نهى الله عنه ورسوله- حسب الاستطاعة،
فإذا رأى منكرًا فيجب عليه تغييره باليد إن كان له قدرة،
فإن عجز عن ذلك فليغيره بلسانه بأن ينهى مرتكبه ويُبيِّن له ضرره ويرشده إلى الخير بدل هذا الشر،
فإن عجز عن هذه المرتبة فليغيره بقلبه بأن يَكرَه هذا المنكر ويَعزِم أنه لو قدر على تغييره لفعل،
والتغيير بالقلب أضعف مراتب الإيمان في تغيير المنكر.
الحديث أصل في بيان مراتب تغيير المنكر.
الأمر بالتَّدَرُّج في النهي عن المنكر، كلٌّ بحسب استطاعته وقدراته.
النهي عن المنكر باب عظيم في الدين ولا يسقط عن أحد، ويُكَلَّف به كل مسلم بحسب استطاعته.
الأمر بالمعروف والنهي عن المنكر من خصال الإيمان، والإيمان يزيد وينقص.
يشترط في النهي عن المنكر: العلم بكون ذلك الفعل منكرًا.
يشترط في تغيير المنكر: أن لا يترتب عليه منكر أعظم منه.
للنهي عن المنكر آداب وشروط ينبغي على المسلم أن يتعلمها.
إنكار المنكر يحتاج إلى سياسة شرعية، وإلى علم وبصيرة.
Senedi sahihŞuayb el-Arnaûtإسناده صحيح على شرط الشيخين — تخريج المسند لشعيب (11460)
Senedi sahihŞuayb el-Arnaûtإسناده صحيح على شرط الشيخين — تخريج المسند لشعيب (11514)
Senedi sahihŞuayb el-Arnaûtإسناده صحيح على شرط الشيخين — تخريج صحيح ابن حبان (308)
Senedi sahihŞuayb el-Arnaûtإسناده صحيح على شرط الشيخين — تخريج المسند لشعيب (11073)
Sahihİbn Teymiyyeصحيح — مجموع الفتاوى (10/460)
Sahihİbn Teymiyyeصحيح — مجموع الفتاوى (7/51)
Sahihİbn Teymiyyeصحيح — مجموع الفتاوى (2/110)
Sahihİbn Teymiyyeصحيح — مجموع الفتاوى (8/367)
SahihŞevkânîثابت — الفتح الرباني (3/1366)
Şevkânîقد اتفق الناس على صحته — الفتح الرباني (12/6124)
Sahihİbn Hibbânأخرجه في صحيحه — صحيح ابن حبان (308)
Dârekutnîغريبٌ من حديث محمد بن جُحَادة عن الأعمش، عن قيس بن مسلم عنه، ومن حديث مِسْعَر عن عَمْرو بن مرة -وعمرو بن مرة تَفَرَّدَ بهِ عَن أبي البختري عن رجل عن الخدري-، وتَفَرَّدَ بهِ مفضل بن يونس، عَن مِسْعَر عن عَمْرو بن مرة عن الخدري وعن محمد بن جُحَادة عن الأعمش — أطراف الغرائب (2/215)
İbn Bâzليس من رواية أبي هريرة، هو من رواية أبي سعيد الخدري، ثم أيضًا قوله: وفي رواية: (وليس وراء ذلك من الإيمان حبة خردل)، توهم أنها من رواية أبي هريرة أيضًا، وليس كذلك. — مجموع تفسير الشيخ عبد العزيز بن باز (4/270)
Sahihابن العربيصحيح — أحكام القرآن لابن العربي (2/227)