حَدَّثَنَا الْمَكِّيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ سَعِيدٍ ـ هُوَ ابْنُ أَبِي هِنْدٍ ـ عَنْ أَبِيهِ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ـ رضى الله عنهما ـ قَالَ قَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم "
Peygamber -sallallahu aleyhi ve sellem-, Allah'ın iki büyük nimetini haber vermiştir ki, birçok insan bunları yanlış yerde harcayarak zayi etmektedir. Bir kimsede sağlık nimeti ve boş zaman bir arada olduğu halde Allah'a ibadet etmede tembellik ederse, o zaman ziyandadır. İnsanların çoğunluğu bu haldedir. Fakat boş zamanını ve sağlığını Allah'a ibadet etmede kullanırsa, o zaman o kazanç elde eder. Çünkü dünya ahiretin tarlasıdır ve kârı ahirette apaçık ortaya çıkacak olan asıl ticaret buradadır. Unutulmamalıdır ki boş vaktin ardından meşguliyet, sağlığın ardından ise hastalık gelir; insanı bekleyen başka hiçbir şey olmasa bile, tek başına yaşlılığın gelecek olması (bu nimetlerin kıymetini bilmek için) yeterlidir.
Hadisten çıkan dersler
Mükellef bir tüccara, sağlık ve boş vakit ise ana sermayeye benzetilmiştir. Kim sermayesini en güzel şekilde kullanırsa kazanıp kâra geçer; kim de onu çarçur edip ziyan ederse hüsrana uğrar ve pişman olur.
İbnü'l-Hâzin -rahimehullah- şöyle demiştir: Nimet, kişinin faydalandığı ve lezzet aldığı şeydir. Aldanma ise, fiyatının birkaç katına satın almak veya fiyatından çok daha düşük bir fiyata satmaktır. Dolayısıyla, kimin bedeni sağlıklı olur ve kendisini alıkoyan meşguliyetlerden kurtulup boş vakte kavuştuğu halde ahiretini imar etmek için çabalamazsa; o, ticarette aldatılmış (büyük zarara uğratılmış) bir tüccar gibidir.
Kişinin, sağlık ve boş zamanını Allah Teâlâ'ya yakınlaşmak için değerlendirmesi ve bu iki nimet elinden çıkmadan önce salih amellerde bulunmaya özen göstermesi gerekir.
Allah'ın verdiği nimetlere şükür, onları Yüce Allah'a itaat yolunda kullanmakla olur.
el-Kâdî İyâz ve Ebu Bekir İbnu'l-Arabî -rahimehumullah- şöyle demiştir: Allah'ın kula ilk nimetinin ne olduğu hakkında farklı görüşler vardır. Kimisi bu imandır, kimisi bu hayattır, kimisi de bu sağlıktır demiştir. Birinci görüş buna daha evladır. Çünkü iman, mutlak bir nimettir. Hayat ve sağlık ise dünya nimetleridir ve imanla birlikte olmadıkça gerçek anlamda nimet olmazlar. Bu durumda birçok kişi nimetler hakkında aldanmıştır. Yani ya kazançları yok olmuş veya azalmıştır. Kim, kötülüğü emreden nefsine kapılır, sınırları aşar ve Allah'a itaatte devamlılığı terk ederse aldanmıştır. Aynı durum boş duran kimse için de geçerlidir. Çünkü meşgul olan kimsenin, boş vakti olanın aksine bir mazereti olabilir. Ancak boş vakti olanın mazereti yoktur ve bu onun aleyhine delildir.
Arapça açıklama
أَخْبَرَ النبيُّ صلى الله عليه وسلم عن نعمتين عظيمتين من نعم الله على الإنسان يَخْسَر فيهما كثيرٌ من الناس حيث يَصرفونها في غير محلها؛ فإن الإنسان إذا اجتمع له نعمة الصحة مع الفراغ، فغَلَبَ عليه الكسل عن الطاعة فهو الخاسر؛ وهي حال أكثر الناس، وإن استعمل فراغَه وصحتَه في طاعة الله فهو الرابح؛ حيث أن الدنيا مزرعة الآخرة، وفيها التجارة التي يظهر ربحُها في الآخرة، والفراغ يَعْقُبُه الشُّغْل، والصحة يعقبها السَّقَم، ولو لم يكن إلا الهَرَم لَكَفى.
تشبيه المكلَّف بالتاجر، والصحة والفراغ برأس المال؛ فمن أحسن استخدام رأس ماله نال وربح، ومن ضيَّعه خَسِر ونَدِم.
قال ابن الخازن: النعمة ما يتنعّم به الإنسان ويَستَلِذُّه، والغَبْنُ أنْ يشتري بأضعاف الثمن، أو يبيع بدون ثمن المِثْل؛ فمن صحَّ بدنه وتَفَرّغ من الأشغال العاتقة ولم يَسْعَ لصلاح آخرته فهو كالمغبون في البيع.
الحرص على الاستفادة من الصحة والفراغ للتقرب إلى الله عز وجل، وفعل الخيرات قبل فواتهما.
شكر نعم الله يكون باستخدامها في طاعة الله تعالى.
قال القاضي وأبو بكر بن العربي: اختلف في أول نعمة الله على العبد، فقيل: الإيمان، وقيل: الحياة، وقيل: الصحة، والأول أولى فإنه نعمة مُطْلَقة، وأما الحياة والصحة فإنهما نعمة دنيوية، ولا تكون نعمة حقيقة إلا إذا صاحبت الإيمانَ، وحينئذ يُغْبَنُ فيها كثير من الناس، أي يذهب رِبْحُهم أو يَنْقُص، فمَن استرسل مع نفسه الأمّارة بالسوء الخالدة إلى الراحة فترك المحافظة على الحدود، والمواظبة على الطاعة فقد غُبِنَ، وكذلك إذا كان فارغًا، فإنّ المشغول قد يكون له مَعذِرة بخلاف الفارغ؛ فإنه يرتفع عنه المعذرة وتقوم عليه الحجة.
