Hakîm b. Hizâm -radıyallahu anh-'dan rivayet edildiğine göre şöyle demiştir:
Ben Resûlullah -sallallahu aleyhi ve sellem-'den bir şey istedim, o da bana verdi. Sonra yine istedim, yine verdi. Sonra tekrar istedim, yine verdi ve bana şöyle buyurdu:
"Ey Hakîm! Şüphesiz bu mal, çekici ve tatlıdır. Kim onu gönül zenginliğiyle (hırsa kapılmadan, tamah etmeden) alırsa, ona o mal bereketli kılınır. Kim de onu hırsla ve göz dikerek alırsa, o mal kendisi için bereketli olmaz. Böyle kimse, yiyip de bir türlü doymayan kimse gibidir. Veren el, alan elden daha hayırlıdır.
Bunun üzerine ben dedim ki: "Seni hak ile gönderen Allah'a yemin ederim ki, senden sonra ölünceye kadar hiçbir kimseden hiçbir şey istemeyeceğim."
Bundan sonra Ebû Bekir -radıyallahu anh-, Hakîm'i devlet tarafından kendisine ayrılan maaşı vermek için çağırırdı; fakat Hakîm ondan hiçbir şey kabul etmezdi. Daha sonra Ömer -radıyallahu anh- da ona vermek istedi, fakat o yine kabul etmedi.
Bunun üzerine Ömer -radıyallahu anh- şöyle dedi: "Ey Müslümanlar topluluğu! Ben, Allah'ın bu fey gelirlerinden kendisine ayırdığı hakkını ona vermeyi teklif ediyorum; fakat o bunu almayı kabul etmiyor."
Gerçekten de Hakîm b. Hizâm, Rasûlullah -sallallahu aleyhi ve sellem-'den sonra vefat edinceye kadar insanlardan hiçbir şey istemedi ve hiçbir kimseden bir şey almadı.
Rivayet eden: Buhârî (No. 2750, 1472, 3143, 6441), Müslim (No. 1035), Tirmizî (No. 2463), Nesâî (No. 2531, 2601, 2602, 2603), Ahmed b. Hanbel (No. 15022) ve Dârimî (No. 1591, 2632).
Hakîm b. Hizâm -radıyallahu anh-, Rasûlullah -sallallahu aleyhi ve sellem-'den dünya malından bir şey istedi; Rasûlullah da ona verdi. Sonra tekrar istedi, yine verdi. Ardından Nebî -sallallahu aleyhi ve sellem- ona şöyle buyurdu: Ey Hakîm! Şüphesiz bu mal, insanların arzu ettiği ve rağbet gösterdiği bir şeydir. Kim ona istemeden kavuşur ve onu hırs göstermeden, açgözlülük etmeden alırsa, o mala kendisi için bereket verilir. Kim de ona gönlünü kaptırarak, tamah ederek alırsa, o mal kendisi için bereketli kılınmaz. Böyle bir kimse, yiyip de bir türlü doymayan kişi gibidir. Veren el, Allah katında isteyen (alan) elden daha hayırlıdır. Hakîm -radıyallahu anh- dedi ki: Ben de şöyle dedim: "Ey Allah'ın Resûlü! Seni hak ile gönderen Allah'a yemin ederim ki, senden sonra bu dünyadan ayrılıncaya kadar hiçbir kimseden isteyerek malını eksiltmeyeceğim (kimseden bir şey talep etmeyeceğim). Bunun üzerine Rasûlullah -sallallahu aleyhi ve sellem-'in halifesi Ebû Bekir -radıyallahu anh-, Hakîm'i kendisine verilen devlet payını vermek için çağırırdı; fakat Hakîm -radıyallahu anh- ondan bir şey kabul etmeyi reddederdi. Sonra Müminlerin Emîri Ömer -radıyallahu anh- da onu çağırıp kendisine hakkını vermek istedi; ancak Hakîm -radıyallahu anh- yine kabul etmeyi reddetti. Bunun üzerine Ömer -radıyallahu anh- şöyle dedi: Ey Müslümanlar topluluğu! Ben ona, Allah'ın kâfirlerden savaş ve cihad olmaksızın Müslümanlara nasip ettiği fey malından kendisine ayırdığı hakkını teklif ediyorum; fakat o bunu almayı reddediyor.
Bundan sonra Hakîm -radıyallahu anh-, Rasûlullah -sallallahu aleyhi ve sellem-'den sonra vefat edinceye kadar hiç kimseden isteyerek bir şey almadı.
Hadisten çıkan dersler
Mal kazanmak ve onu meşru yollarla biriktirmek, dünyaya karşı zühde aykırı değildir. Çünkü zühd; maldan tamamen uzak durmak değil, kişinin gönlünün mala bağlanmaması ve nefsinin cömert olmasıdır.
Nebî -sallallahu aleyhi ve sellem-'in engin cömertliğini göstermektedir. O, fakirliğe düşmekten endişe etmeyen bir kimsenin cömertliğiyle verir, bol bol bağışta bulunurdu.
Bir kimseye yardım ederken ona faydalı olacak nasihatlerde bulunmak ve kardeşlerin yararını gözetmek gerekir. Zira insan, kendisine iyilik yapıldığı ve gönlünün yumuşadığı zaman güzel sözleri kabul etmeye daha elverişli olur.
Bu hadis, insanlardan bir şey istemekten kaçınmanın ve özellikle gerçek bir ihtiyaç yokken dilenmekten uzak durmanın teşvik edildiğini göstermektedir.
Bu hadis, mala düşkünlüğün ve insanlardan sürekli bir şeyler istemenin kötülenmesini içermektedir.
İnsanlardan bir şey isteyen kişi ısrarcı davranırsa, onu geri çevirmek ve isteğini karşılamamak caizdir. Ona nasihat edilerek kanaat etmeye, insanlardan istemekten ve mal elde etme hırsından uzak durmaya teşvik edilir.
Beytülmâlden bir şey almak, ancak yöneticinin onu kişiye tahsis edip vermesiyle hak hâline gelir. Ganimet veya devlet malı henüz dağıtılmadan önce kimse ondan kendi payı olduğunu ileri sürerek alamaz.
Gerçek bir ihtiyaç bulunduğunda insanlardan yardım veya bir şey istemenin caiz olduğuna delalet eder.
İbn Hacer -rahimehullah- şöyle demiştir: Bu hadiste, yöneticinin ihtiyaç sahibinin ihtiyacını giderdikten sonra, yaptığı istekte bulunan zararı ona açıklamasının uygun olduğuna dair bir işaret vardır. Böylece vereceği nasihat yerini bulur. Çünkü ihtiyacını karşılamadan önce bunu açıklarsa, kişi bunun kendisine yardım edilmemesinin sebebi olduğunu zannedebilir.
Bu hadiste, Hakîm b. Hizâm -radıyallahu anh-'ın üstün fazileti ile Yüce Allah'a ve Rasûlullah -sallallahu aleyhi ve sellem-'e verdiği ahde sadakatle bağlı kalışı ortaya konulmaktadır.
İshak b. Râhûye -rahimehullah- şöyle demiştir: Hakîm -radıyallahu anh- vefat ettiğinde ve Kureyş'in en zengin adamlarından biriydi.
Arapça açıklama
سأل حكيم بن حزام رضي الله عنه النبي صلى الله عليه وسلم من متاع الدنيا فأعطاه، ثم سأله أخرى فأعطاه، ثم قال له النبي صلى الله عليه وسلم:
يا حكيم، إن هذا المال مُشتهى مرغوب فيه، فمن جاءه بغير مسألة وأخذه بغير شَرَهِ نَفْسٍ وإلحاح، بورك له فيه، ومن أخذه بتطلع نفس وطمع لم يبارك له فيه، وكان كالذي يأكل ولا يشبع، واليد العليا المنفقة خير عند الله من اليد السفلى السائلة، قال حكيم:
فقلت: يا رسول الله، والذي بعثك بالحق لا أنقص مال أحدٍ بالطلب منه بعدك حتى أفارق الدنيا.
فكان خليفة رسول الله أبو بكر رضي الله عنه يدعو حكيمًا ليعطيه العطاء، فيأبى أن يقبل منه شيئًا، ثم إن أمير المؤمنين عمر رضي الله عنه دعاه ليعطيه، فيأبى أن يقبله، فقال عمر:
يا معشر المسلمين، إني أعرض عليه حقه الذي قسم الله له من مال الفيء الذي حصل للمسلمين من الكفار من غير حرب ولا جهاد، فيأبى أن يأخذه، فلم ينقص حكيم مال أحدٍ بالطلب منه بعد النبي صلى الله عليه وسلم حتى توفي رضي الله عنه.
أخذ المال وجمعه بطرق مشروعة لا يتعارض مع الزهد في الدنيا؛ لأن الزهد سَخاوة النفس وعدم تعلق القلب بالمال.
بيان عظيم كرم النبي صلى الله عليه وسلم، وأنه يعطي عطاء من لا يخشى الفقر أبدًا.
بذل النصيحة والحرص على نفع الإخوان عند تقديم العون؛ لأن النفس تكون مهيأة للانتفاع بالكلم الطيب.
التعفف عن سؤال الناس والتنفير عنه ولا سيما لغير حاجة.
فيه ذم الحرص على المال وكثرة السؤال.
السائل إذا ألَحَّ بالسؤال، فلا بأس برده وتخييبه وموعظته، وأمره بالتعفف وترك الحرص على الأخذ.
لا يستحق أحد أخذ شيء من بيت المال إلا بعد أن يعطيه الإمام إياه، وأما قبل قسمة الغنيمة فليس ذلك مستحقًا له.
جواز السؤال للحاجة.
قال ابن حجر: فيه أنه ينبغي للإمام أن لا يبين للطالب ما في مسألته من المفسدة إلا بعد قضاء حاجته لتقع موعظته له الموقع، لئلا يتخيل أن ذلك سبب لمنعه من حاجته.
فضيلة حكيم رضي الله عنه والتزامه العهد مع الله ومع رسول الله صلى الله عليه وسلم.
قال إسحاق بن راهويه: مات حكيم رضي الله عنه حين مات، وإنه لمن أكثر قريش مالًا.
وعن حكيم بن حزام رضي الله عنه قال: سألت رسول الله صلى الله عليه وسلم فأعطاني، ثم سألته فأعطاني، ثم سألته فأعطاني ثم قال: "يا حكيم، إن هذا المال خضر حلو، فمن أخذه بسخاوة نفس بورك له فيه، ومن أخذه بإشراف نفس لم…
Râvi: Hakîm b. Hizâm
SahihMuttefekun aleyh (Buhârî ve Müslim)Mişkâtü'l-Mesâbîh 1842
